بررسي و تحليل محاسبه در آثار مولانا

دانشگاه ولي عصر

ارشد

از مهم‌ترين مؤلّفه‌هاي عرفان عملي، محاسبه و مراقبه است كه اثربخشي آن در لطافت و شفافيّت روح مشهودست. مثنوي معنوي اثر بزرگ و جاويدان جلال‌الدّين محمد بلخي درباره‌ي مراقبه و محاسبه و اهميّت و كاركرد آن حاوي مطالب بسيار ارزشمندي است. به يك معنا مي‌توان مثنوي را چكيده و مختصري از عقايد مولوي درباره‌ي «مهار نفس» و «مراقبه‌ي نفس» دانست. نكته‌اي كه در اينجا اهميّت دارد اين‌ است كه در ديگر آثار او هم مراقبه و محاسبه به تعابير و معاني مختلفي مانند موت اختياري و فطام به كار رفته است كه در همه‌ي اين عبارات مقصود مولوي همانا پاكي و مراقبت خويشتن و نفس از هرگونه پليدي، بدي و ناراستي است. مولوي خودشناسي را از طريق تزكيّه‌ي باطن و مراقبه ميسّر مي‌داند. در مراقبه و محاسبه به دليل تمركز ذهن و حواسّ بر امور دروني و احوال نفساني، انسان از اشتغالات بيروني و ظاهري رها مي‌شود و به درون پيچيده و پر رمز و راز خويش پناه مي‌برد و از اين نظر با صفات و احوالات خويش آشنا مي‌شود و خود را بهتر از قبل مي‌شناسد. رياضت نيز تعبير ديگري است كه مولوي آن را به معناي «مراقبه و محاسبه» به كار مي‌برد و در حقيقت تلاش براي مقابله با هواي نفساني و كشتن آن‌ است. در رياضت هم، انسان سعي مي‌‌كند كه صفات زشت اخلاقي را در خود از بين ببرد و در عوض صفات ستوده و حسنه را در خويش بيافريند و حاصل آن دست‌يابي به علوم انبيا است. رياضت در مسير سلوك، براي تقابل و رام كردن نفس امّاره به كار مي‌رود. مولوي خلوت‌نشيني را هم به معناي مراقبه به كار مي‌برد و آن را براي صفاي دل و باطن لازم مي‌داند و آن را جهاد اكبر مي‌خواند. از نظر بسامد آماري و با توجه به مفهوم كلام در مجموع در «مثنوي معنوي» صد ‌و ‌بيست و نه بار، در «فيه ما فيه» نه‌ بار، در «مكتوبات» نوزده بار و در «مجالس سبعه» هجده مرتبه‌ به مراقبه و مصاديق آن اشاره شده است كه نشان‌دهنده‌ي تأكيد مولوي بر مراقبه و فوايد مفيد آن مي‌باشد.

48979

دانشگاه وليعصر رفسنجان

محسن پورمختار

زبان و ادبيات فارسي

زهرا غريب حسيني