ارزيابي روش¬هاي مختلف آبياري باغات پسته در استان يزد و انتخاب مناسب¬ترين روش با استفاده از روش¬هاي تصميم گيري چند معياره

علوم و مهندسي آب گرايش آبياري و زهكشي

10/22/2025 12:00:00 AM

رشد جمعيت همراه با چالش كمبود منابع آبي و همچنين رقابت بخش¬هايي نظير صنعت و معدن، فضاي سبز، شرب و بهداشت با بخش بزرگ كشاورزي براي استفاده بيشتر از منابع آب، باعث اهميت و ضرورت توجه جدي به مساله كاربرد آب در بخش كشاورزي شده است. به همين دليل، نحوه مصرف آب در بخش كشاورزي علاوه بر اينكه مي‌تواند منابع آب موجود در بخش كشاورزي را با بحران شديد روبرو نمايد، عامل تاثيرگذار بر سر راه افزايش عملكرد محصولات كشاورزي در واحد سطح نيز محسوب مي‌شود. در اين پژوهش، به منظور تعيين ميزان اهميت نسبي شاخص‌هاي مؤثر در ارزيابي روش‌هاي مختلف آبياري باغات پسته در استان يزد، از روش تحليل سلسه مراتبي استفاده شد. در اين راستا، پرسشنامه‌اي بر اساس مطالعه كتابخانه¬اي و بر اساس مقايسات زوجي طراحي گرديد و در اختيار 33 نفر از خبرگان و متخصصان حوزه آبياري و مديريت منابع آب استان يزد قرار گرفت تا اهميت هر يك از شاخص‌ها را نسبت به ساير شاخص‌ها ارزيابي كنند. پرسشنامه شامل دو دسته كلي عوامل فيزيكي و اقتصادي-اجتماعي بود. عوامل فيزيكي به پنج گروه اصلي ويژگي‌هاي آب (موجوديت آب، اسيديته، مواد معلق، هدايت الكتريكي، مواد بيولوژيك، غلظت سديم، غلظت كلر)، ويژگي‌هاي خاك (نفوذپذيري، بافت خاك، هدايت الكتريكي)، توپوگرافي (شيب، اختلاف ارتفاع، يكنواختي شيب، ارتفاع از سطح دريا)، عوامل اقليمي (بارندگي سالانه، تبخير و تعرق سالانه، متوسط دماي سالانه، اقليم منطقه، سرعت باد) و ويژگي‌هاي محصول (الگوي كشت و آفات) تقسيم شدند. در گروه اقتصادي-اجتماعي نيز شاخص‌هايي همچون بهره‌برداري و نگهداري، هزينه سرمايه‌گذاري، نيروي كار، هزينه‌هاي كارگري، امنيت و سطح سواد كشاورزان مورد بررسي قرار گرفتند. پس از جمع‌آوري پاسخ‌ها، ماتريس‌هاي مقايسه زوجي تشكيل شد و با استفاده از نرم‌افزار Expert Choice، وزن هر يك از شاخص‌ها محاسبه گرديد. بررسي شاخص سازگاري نشان داد كه مقدار آن براي تمامي گروه‌ها كمتر از 1/0 بوده و بنابراين مقايسات از اعتبار كافي برخوردار است. نتايج نشان داد كه نفوذپذيري خاك با 8/15 درصد، موجود بودن آب با 7/13 درصد و به طور كلي عوامل كيفيت آب مانند اسيديته (5/9 درصد)، مواد معلق (5/6 درصد) و سپس بارندگي و تبخير و تعرق هر دو (8/5 درصد)، الگوي كشت (5/7 درصد) و شوري آب آبياري (2/4 درصد) بيشترين درصد اهميت را به خود اختصاص دادند. در حاليكه كمترين وزن زيرمعيارها مربوط به عواملي همچون ارتفاع از سطح دريا (3/0 درصد)، امنيت (4/0 درصد) و هزينه كارگري (5/0 درصد) در اين مطالعه بدست آمد. نتايج نشان داد كه به طور كلي عوامل اجتماعي-اقتصادي از نظر خبرگان عوامل تاثيرگذار در انتخاب سيستم آبياري براي آبياري باغات پسته در استان يزد نبوده است. به منظور اجراي مدل TOPSIS سه مزرعه در سه شهرستان مختلف استان كه داراي اطلاعات كافي بودند، انتخاب و مقادير همه معيارها و زيرمعيارها و هم چنين وزن¬هاي بدست آمده در روش AHP به عنوان ورودي به مدل TOPSIS وارد شد. نتيجه اجراي تاپسيس با 100 هزار تكرار نشان داد كه گزينهB (سيستم آبياري قطره‌اي در شهرستان خاتم) با ضريب نزديكي 539/0 بالاترين امتياز را در مقايسه با ساير گزينه‌ها به دليل كيفيت مناسب¬تر آب، موجود بودن آب بيشتر و هزينه مناسب كارگري و سرمايه گذاري در منطقه دارا مي¬باشد.

238544

دانشگاه اردكان

سلطاني گردفرامرزي سميه Soltani-Gerdefaramarzi Somayeh