اثرات نوسانات اقليمي و تغييرات پوشش زمين ‌بر زيستگاه سم¬داران و جمعيت پرندگان تالابي ايران

اصفهان : دانشگاه صنعتي اصفهان

مهندسي منابع طبيعي

دكتري

نوسانات اقليمي و تغييرات كاربري و پوشش زمين از مهمترين تهديدهاي تنوع زيستي در جهان هستند، اما آثار متقابل آنها بر جمعيت گونه¬ها و كارايي مناطق حفاظت شده هنوز به طور كافي مطالعه نشده است. اين پژوهش با هدف بررسي اين آثار بر دو گروه پرندگان تالابي و سم داران در ايران انجام شد. و تلاش شد تا تصويري يكپارچه از پاسخ جوامع زيستي به تهديدهاي انساني و اقليمي، و نيز محدوديت¬هاي روش¬هاي رايج پايش ارائه دهد. براي پرندگان تالابي، اثر خشكسالي، يخبندان و تغييرات هيدرولوژيك ناشي از سدسازي بر جوامع پرندگان 22 تالاب ايران طي دوره 2013 تا 2022 بررسي شد. با استفاده از داده¬هاي سرشماري سازمان حفاظت محيط‌زيست و مدل خطي تعميم يافته بيزين، نتايج نشان داد كه كاهش يك واحد در شاخص استاندارد شده بارش (SPI) با كاهش ميانگين سه فرد پرنده در هر تالاب همراه است. افزايش 25 كيلومتر مربع در سطح آب پشت سدهاي بالادست، غناي گونه اي را به ميزان سه گونه در هر تالاب كاهش مي¬دهد. اين يافته ها نشان مي¬دهد كه سدسازي در بالادست، اثرات خشكسالي را بر پرندگان آبزي و كنارآبزي تشديد مي¬كند و يكي از عوامل پنهان اما تعيين كننده در زوال تالاب¬هاي ايران است. براي پرندگان ساحلي، نقش سنجه¬هاي سيماي سرزمين بر فراواني و غناي پرندگان در 23 سايت استان هرمزگان در سال¬هاي 2022 و 2023 با بهره¬گيري از تصاوير سنتينل 2 و مدل بيزين ارزيابي شد. نتايج نشان داد كه نواحي جزر و مدي حاوي لكه¬هاي مانگرو، از جوامع پرندگان متمايزتر و غني تري پشتيباني مي¬كنند. افزايش طول نواحي جزر و مدي و تراكم حاشيه مانگرو اثر مثبت و معني دار بر پرندگان دارد، اما افزايش فاصله بين لكه¬هاي مانگرو اثر منفي مي¬گذارد. اين نتايج بر اهميت حفظ ساختار موزاييكي زيستگاه هاي جزر و مدي و پيوستگي لكه¬هاي مانگرو براي حفاظت از پرندگان ساحلي خليج فارس تأكيد دارد. براي زيستگاه سم¬داران، كارايي مناطق تحت حفاظت در جنگل¬هاي هيركاني ارزيابي شد. با استفاده از شاخص كسر تفاوت استاندارد شده (NDFI) و مدل رگرسيون اثر ثابت، تخريب جنگل در 33 منطقه حفاظت¬شده با سطوح متفاوت مديريتي طي دوره 37 ساله (1987 تا 2024) بررسي گرديد. مناطق حفاظت¬شده به طور كلي در كاهش تخريب جنگل كارا بودند؛ پارك¬هاي ملي بيشترين اثربخشي و پس از آن پناهگاه¬هاي حيات وحش و مناطق شكار ممنوع قرار داشتند. با اين حال، اثربخشي در گراديان ارتفاعي به شكلي معني دار متفاوت بود: در ارتفاعات بالا، تقريباً همه انواع مناطق حفاظت¬شده كارايي داشتند، اما در ارتفاعات پايين كه باارزش ترين تيپ¬هاي جنگلي بومي هيركاني قرار دارند، تنها مناطق با سطح حفاظتي بالا موفق عمل كردند. در گام ديگر، دو پرسش مستقل در مورد آهوي ايراني دنبال شد. نخست، اعتبار روش سرشماري سازمان محيط زيست در مقايسه با روش استاندارد نمونه برداري فاصله¬اي روي ترانسكت خطي ارزيابي گرديد. نتايج نشان داد كه فراواني برآورد شده در اين مطالعه (2941 فرد بر اساس روش استاندارد) با برآوردهاي سازمان در پنج سال اخير همخواني قابل قبولي دارد. دوم، انطباق نقشه مطلوبيت زيستگاه حاصل از داده‌هاي فقط حضور با نقشه تراكم حاصل از مدل‌سازي توزيع مبتني بر داده‌هاي فراواني (حاصل از اين مطالعه) آزمون شد. برخلاف انتظار، هم¬پوشاني اندكي بين اين دو نقشه مشاهده گرديد؛ آهوها عمدتاً در ارتفاعات بالاتر و اطراف منابع آبي و آغل¬هاي دام متمركز بودند، در حالي كه مدل مطلوبيت زيستگاه الگوي متفاوتي ارائه داد. در جمع بندي نهايي، حفاظت از پرندگان تالابي و ساحلي ايران بدون مديريت پايدار حوضه¬هاي آبريز، تأمين حقابه محيط‌زيستي تالاب‌ها و حفظ يكپارچگي فضايي زيستگاه‌هاي مانگرو ممكن نيست. همچنين موفقيت بلندمدت حفاظت از زيستگاه سم‌داران در جنگل¬هاي هيركاني مستلزم اولويت‌دهي به جنگل¬هاي كم ارتفاع در برنامه‌هاي حفاظتي و تلفيق مدل‌هاي مطلوبيت زيستگاه با پايش مستقيم تراكم جمعيت است، زيرا مدل¬هاي حضور محور به تنهايي براي جانمايي دقيق اقدامات حفاظتي كافي نيستند.

237215

علوم و مهندسي محيط زيست

مهندسي منابع طبيعي

دانشگاه صنعتي اصفهان