مقايسه فون پرندگان مناطق شهري با نواحي پيراموني:مطالعه موردي شهر سقز

علوم و مهندسي محيط زيست گرايش تنوع زيستي

3/3/2025 12:00:00 AM

امروزه علاوه بر تغييرات آب‌ و هوايي، توسعه شهرها و شهرنشيني نيز به عنوان يكي از بزرگ‌ترين تهديدها براي حيات وحش، از جمله بسياري از پرندگان، در نظر گرفته مي‌شود. محيط شهري، فون پرندگان را به طور چشمگيري دگرگون كرده است؛ چراكه بسياري از گونه‌ها پس از شهري شدن يك منطقه ناپديد مي‌شوند و برخي ديگر، بدليل سود بردن از زندگي در شهر، فرصت شكوفايي پيدا مي‌كنند. گونه‌هاي شهري اغلب از منابع انساني مانند وفور منابع غذايي جديد و مكان‌هاي لانه‌سازي مصنوعي، بهره‌برداري مي‌كنند. رشته كوه زاگرس همواره يكي از زيستگاه‌هاي ارزشمند پرندگان در ايران به حساب آمده و به همين دليل داراي فون غني مي‌باشد. در تحقيق حاضر، علاوه بر مطالعه فونستيك پرندگان شهر سقز بعنوان يكي از مناطق شهري واقع در اين زيستگاه، به مقايسه و بررسي تنوع و تركيب گونه‌هاي آنها در مناطق شهري و پيراموني نيز پرداخته شده‌است. جمع‌آوري داده‌هاي ميداني (گونه و فراواني) از پرندگان يك ايستگاه شهري واقع در پارك شهر و سه ايستگاه پيراموني واقع در فواصل چهار تا هشت كيلومتري حاشيه شهر طي 7 ماه در سال 1403 و به روش شمارش نقطه‌اي انجام شد. شاخص‌هاي تنوع گونه‌اي، تشابه و آناليز خوشه‌اي رژيم غذايي با استفاده از نرم افزارهاي Ecological Methodology، PAST و PRIMER محاسبه گرديد. در تحقيق حاضر، 2235 نمونه پرنده متعلق به 90 گونه، 61 جنس، 36 خانواده و 16 راسته از منطقه شهري و پيراموني سقز ثبت شد كه راسته گنجشك‌شكلان و پس از آن سليم‌شكلان، سهم زيادي از غنا و فراواني را به خود اختصاص دادند. شاخص‌هاي غناي گونه‌اي و ناهمگني بعلاوه پروفيل‌هاي تنوع شاخص رني، در ايستگاه 3-تاوه قران حداكثر و در ايستگاه 2-قهرآباد حداقل بود. از بين سه ايستگاه پيراموني، فقط در يك ايستگاه (3-تاوه قران)، تنوع گونه‌اي بيشتر از شهر بدست آمد. از مهمترين دلايل احتمالي بالا بودن شاخص‌هاي تنوع گونه‌اي در ايستگاه 3-تاوه قران، وجود محل دفن زباله شهري در فاصله بسيار كم تا آن شناسايي شد. از نظر تركيب گونه‌اي، ايستگاه هيجانان، بيشترين شباهت را با دو ايستگاه قهرآباد و تاوه قران و از بين سه ايستگاه غيرشهري، ايستگاه 3-تاوه قران، بيشترين ميزان تشابه را با ناحيه شهري نشان داد. بعبارتي اگرچه تركيب گونه‌‌اي ناحيه شهري با دو ايستگاه پيراموني (2-قهرآباد و 4-هيجانان)، بسيار متفاوت بود، اما در مورد يكي از ايستگاه‌ها (3-تاوه قران)، چنين تفاوتي مشاهده نشد. مقايسه رايج‌ترين گونه‌ها در شهر و در مناطق پيراموني نشان داد گونه‌هاي گنجشك خانگي، پرستو (چلچله معمولي) و بادخورك معمولي هم در مناطق شهري و هم پيراموني به وفور يافت مي‌شوند. 41 گونه شهرگريز و 15 گونه شهردوست شناسايي شد كه نشان دهنده سهم كمتر گونه‌هاي تخصصي زيستگاه شهري نسبت به پيراموني است. آناليزهاي مربوط به مقايسه رژيم غذايي گونه¬هاي ناحيه شهري با نواحي پيراموني نشان داد در هر دو ناحيه شهري و پيراموني، رژيم حشره‌خواري، رايج‌ترين رژيم غذايي است كه البته سهم اين رژيم در شهر بيشتر از نواحي پيراموني بود. همچنين مشخص شد سهم دانه‌خواران در نواحي پيراموني بيشتر از شهر است. نتايج نشان داد اگرچه رژيم غذايي گونه‌هاي سه ايستگاه روستايي حدود 85% شباهت دارند اما همچنان شباهت زيادي (78%) بين ايستگاه شهري و روستايي وجود دارد. در مجموع، نتايج تحقيق حاضر نشان داد اين منطقه زيستگاه مناسب براي حداقل 18% از فون پرندگان ايران است كه بيانگر اهميت و جايگاه ويژه آن در حفظ تنوع گونه‌اي آنها مي‌باشد. علاوه بر اين، حضور گونه‌هاي واجد ارزش حفاظتي در سطح ملي و بين المللي همچون عقاب شاهي و عقاب صحرايي، ارزش اين منطقه بعنوان زيستگاه پرندگان را دوچندان مي‌كند.

236821

دانشگاه اردكان

الهي مهدي ( دكتر) Elahi Mehdi (ph.D)