بررسي فقهي و سياسي مسئله تزاحم يا تعامل ميان مشروعيت و مقبوليت حاكم ديني

فقه و مباني حقوق اسلامي

10/15/2024 12:00:00 AM

ضرورت وجود حكومت در عصر غيبت امام زمان (ع) و احراز آن توسط ولي فقيه جامع‌الشرايط، انديشمندان را به بررسي مقبوليت و مشروعيت سوق داده است. اين پژوهش به بررسي فقهي و سياسي مسئله تزاحم يا تعامل ميان مشروعيت و مقبوليت حاكم ديني پرداخته است. پس از بررسي مفاهيم مشروعيت و مقبوليت در جوامع و انديشه‌هاي مختلف، اين نتيجه حاصل شد كه مشروعيت به معناي مبنايي است كه با آن مي‌توان حق حاكميت حاكم را توجيه كرد و مردم را ملزم به پذيرش و اطاعت از او نمود. مقبوليت نيز به معناي پذيرش و انتخاب حاكم از سوي مردم براي اعمال حكومت و حاكميت است. افراد هر جامعه با توجه به عقايد و اعتقادات خود، نگاه‌هاي متفاوتي به رابطه مقبوليت و مشروعيت دارند. برخي مقبوليت را عين مشروعيت مي‌دانند و معتقدند كه اين دو مفهوم در يك معنا به كار مي‌روند، در حالي كه برخي ديگر مقبوليت را بخشي از مشروعيت قلمداد مي‌كنند. گروهي نيز بر اين باورند كه مقبوليت شرط تحقق مشروعيت است؛ يعني مشروعيت از جانب شارع تعيين مي‌شود ولي شرط تحقق آن مقبوليت مردم است. اين پژوهش به تلازم ميان مشروعيت و مقبوليت پرداخته و نشان داده است كه فرد زماني مي‌تواند حاكميت جامعه ديني را عهده‌دار شود كه هر دو صفت را در خود داشته باشد. در صورت بروز تزاحم ميان اين دو ركن، هيچ‌كدام به تنهايي نمي‌توانند حكومت واقعي ديني را تحقق بخشند. ديدگاه‌هاي فقهي نشان مي‌دهد كه در چنين شرايطي، حاكم ديني بايد به دنبال راهكارهاي عملي براي افزايش مقبوليت عمومي باشد، بدون اينكه از مشروعيت شرعي خود كاسته شود. حاكم ديني وظيفه دارد تا با اتخاذ تدابير مناسب، موجبات افزايش مقبوليت حكومت را فراهم آورد. اين وظيفه نه تنها يك تكليف شرعي، بلكه يك مسئوليت سياسي نيز به شمار مي‌آيد. حاكم بايد با ايجاد ارتباط مؤثر با مردم، شفافيت در عملكرد و پاسخگويي به نيازهاي جامعه، اعتماد عمومي را جلب كند. در نهايت، اين پژوهش به اين نتيجه رسيد كه مشروعيت و مقبوليت دو علت ناقصه تشكيل حكومت ديني هستند و بايد در كنار هم باشند تا حكومت تشكيل شود. بدون داشتن هر يك از اين دو ركن، تشكيل حكومت ممكن نيست و تنها با تعامل و هم‌افزايي ميان مشروعيت و مقبوليت است كه مي‌توان به يك حكومت ديني پايدار و موفق دست يافت. اين نتيجه‌گيري نشان مي‌دهد كه براي دستيابي به يك حكومت ديني كه هم از نظر شرعي مشروع باشد و هم از نظر عمومي مقبول، نياز به توجه همزمان به هر دو جنبه است. حاكم ديني بايد با درك عميق از نيازها و خواسته‌هاي مردم و با حفظ اصول شرعي، به گونه‌اي عمل كند كه هم مشروعيت و هم مقبوليت حكومت را تضمين نمايد.

236796

دانشگاه اردكان

غفوري چرخابي حسين Ghafouri Charkhabi Hossein