بررسي اثر شوري آب آبياري و اصلاح كننده‌هاي خاك بر گياه كاپاريس

علوم و مهندسي آب گرايش آبياري و زهكشي

3/2/2025 12:00:00 AM

در ايران علاوه بر محدوديت شديد منابع آب و وجود تنش خشكي در اكثر مناطق تحت كشت، شوري آب و خاك نيز از چالش¬هاي مهمي است كه رشد گياهان و توليد محصولات كشاورزي را تحت تأثير قرار مي¬دهد. بهترين انتخاب براي كشاورزي در مناطق خشك و نيمه‌خشك كه بطور توأم تحت تأثير تنش خشكي و شوري هستند، كشت گياهان دارويي و صنعتي مقاوم است. گياه كبر يا كاپاريس يك گياه سازگار و چند منظوره است كه مي‌تواند فرصتي ارزشمند براي ايجاد پوشش سبز و جلوگيري از فرسايش خاك و همچنين بهره اقتصادي در مناطقي با آب و هواي گرم و خشك فراهم كند. بررسي ميزان تحمل كاپاريس در برابر شوري و امكان كاهش اثر شوري بر اين گياه ضروري است. لذا اين پژوهش با هدف بررسي اثر شوري آب آبياري و اصلاح‌كننده‌هاي مختلف خاك بر گياه كاپاريس در سال اول رشد در سال 1403 انجام شد. آزمايش به صورت فاكتوريل در قالب طرح كاملاً تصادفي در سه تكرار در گلخانه¬اي در شهرستان صفادشت واقع در استان البرز انجام شد. اولين فاكتور آزمايش عبارت از چهار سطح شوري شامل 5/0، 15، 30 و 45 دسي‌زيمنس بر متر و فاكتور دوم آزمايش كاربرد اصلاح‌كننده‌هاي خاك در چهار سطح شامل بدون افزودن اصلاح‌كننده (شاهد)، كاربرد هيوميك‌اسيد (25 گرم در كيلوگرم خاك)، بيوچار (50 گرم در كيلو گرم خاك) و اصلاح‌كننده معدني دانيال (25 گرم در كيلوگرم خاك) بود. صفات فيزيولوژيكي و شاخص سطح برگ در دوره اعمال تيمار شوري اندازه¬گيري شد. صفات مورفولوژيكي و اجزاي عملكرد گياه در پايان دوره رشد و همزمان با زرد شدن برگ¬ها اندازه‌گيري گرديد. تبخير-‌تعرق واقعي كاپاريس در دوره اعمال تنش شوري، بر اساس معادله بيلان رطوبتي محاسبه گرديد. در پايان دوره رشد، پارامترهاي شيميايي مهم خاك و همچنين عناصر مهم در شاخساره گياه اندازه‌گيري شد. نتايج تجزيه واريانس نشان داد كه اثرات اصلي سطوح مختلف شوري آب آبياري بر تمام صفات اندازه‌گيري شده معني‌دار بود. همچنين اثر فاكتور اصلاح‌كننده خاك بر تمام صفات اندازه‌گيري‌شده به‌جز قطر ساقه، سطح برگ، كلروفيلb، كلروفيل كل، شوري عصاره‌ اشباع خاك و بي‌كربنات خاك معني‌دار بود. اثر متقابل دو فاكتور تنها بر كلر، پتاسيم و سديم اندازه¬گيري شده در عصاره اشباع خاك و همچنين شاخص پراكسيد هيدروژن (H2O2) برگ معني‌دار بود. با افزايش شوري آب آبياري از 5/0 به 45 دسي‌زيمنس بر متر، سطح برگ كاپاريس به ميزان 34 درصد كاهش يافت در حاليكه سطح برگ با كاربرد هيوميك اسيد، بيوچار و اصلاح‌كننده معدني به ترتيب 5/0، 18 و 15 درصد نسبت به تيمار شاهد خاك افزايش يافت. همچنين با افزايش شوري آب آبياري از شاهد به بالاترين حد شوري، تبخير-تعرق واقعي به ميزان 35 درصد كاهش يافت. ميزان تبخير-تعرق كاپاريس با كاربرد هيوميك اسيد، بيوچار و اصلاح‌كننده معدني به ترتيب به ميزان 18، 17 و 11 درصد نسبت به تيمار شاهد كاهش نشان داد. همچنين نتايج نشان داد با كاربرد اصلاح‌كننده‌هاي خاك در شرايط شوري آب آبياري ميزان پر اكسيد هيدروژن و مالون دي آلدهيد (MDA) نسبت به تيمار شاهد كاهش يافت اما ميزان كلروفيل a، كلروفيل b و محتواي نسبي آب برگ افزايش يافت. كاربرد هيوميك اسيد و اصلاح‌كننده معدني باعث افزايش محتواي يون‌هاي سديم و پتاسيم عصاره اشباع خاك نسبت به تيمار شاهد شد اما با كاربرد بيوچار اين يونها كاهش يافت. همچنين با كاربرد هيوميك اسيد و اصلاح‌كننده معدني محتواي يون‌هاي سديم و پتاسيم در بافت گياه كاهش يافت اما با كاربرد بيوچار افزايش يافت. حد آستانه‌ي شوري براي توليد عملكرد شاخساره كاپاريس در شرايط تيمار شاهد، با كاربرد هيوميك اسيد، بيوچار و اصلاح‌كننده معدني به ترتيب 8/8، 3/11، 6/10 و 5/8 دسي‌زيمنس بر متر به دست آمد كه نتايج نشان داد استفاده از هيوميك اسيد و بيوچار در خاك باعث افزايش حد آستانه شوري شده است در حالي كه كاربرد اصلاح‌كننده معدني تأثيري نداشته است. حد آستانه شوري براي توليد ريشه كاپاريس در شرايط بدون اصلاح‌كننده، با كاربرد هيوميك اسيد، بيوچار و اصلاح‌كننده معدني به ترتيب 6/9، 0/14، 8/11 و 7/10 دسي‌زيمنس بر متر تعيين شد كه نتايج نشان مي‌دهد حد آستانه شوري براي توليد ريشه با كاربرد هر سه اصلاح¬كننده افزايش يافته است. مقايسه مقادير حد آستانه شوري براي توليد شاخساره و ريشه نيز نشان مي‌دهد كه ريشه گياه كاپاريس نسبت به اندام هوايي در برابر شوري مقاوم تر است و يكي از عوامل مهم مقاوم بودن اين گياه به تنش شوري و خشكي مي تواند توسعه ريشه آن باشد. بر اساس نتايج اين پژوهش، در شرايط كشت كاپاريس با آب شور يا در خاك شور، كاربرد اصلاح كننده¬هايي مانند هيوميك اسيد، بيوچار و حتي كود معدني براي كاهش اثرات تنش شوري توصيه مي¬گردد.

234537

دانشگاه اردكان

يرمي نجمه