تعيين رويشگاه بالقوه و منحني عكس العمل برخي از گونه هاي پاياي چوبي در استان لرستان

اصفهان : دانشگاه صنعتي اصفهان

علوم و مهندسي مرتع

كارشناسي ارشد

جنگل‌ها و مراتع منابع تجديدپذيري با منافع اقتصادي، اجتماعي و زيست ‌محيطي‌اند؛ كه دو عامل انساني و طبيعي نقش مهمي در تخريب جنگل‌هاي زاگرسي دارند. درختان زاگرسي به‌ عنوان گياهان پاياي چوبي، نقش گياهان پرستار را براي گياهان مرتعي زير اشكوب ايفا مي‌كنند و در شرايط تنش‌هاي اقليمي به حفظ آن‌ها كمك مي‌كنند. لذا در اين تحقيق، رويشگاه طبيعي گونه‌هاي پاياي چوبي شاخص جنگل‌هاي زاگرسي لرستان مطالعه شد تا ضمن تعيين خاستگاه اكولوژيك گونه‌ها، راهنمايي براي طرح‌هاي احيايي جنگل باشد. در تحقيق حاضر از داده‌هاي محيطي بيوكليماتيك شامل 19 پارامتر زيست اقليمي، داده‌هاي فيزيوگرافي شيب و ارتفاع و داده‌هاي آماربرداري شده پوشش جنگلي استان لرستان (سال¬هاي 1383-1387) به عنوان داده¬هاي زيستي استفاده شد. گونه‌هاي شاخص درختي و درختچه‌اي شامل بلوط (Quercus branti)، خشك (Daphne mucronata)، كيكم (Acer monspesulanum)، بخورك (Amygdalus orientalis)، ارژن (Amygdalus scoparia)، زالزالك (Crataegus spp.)، گيلاس وحشي (Cerasus microcarpa)، تنگرس (Amygdalus lycioides)، بنه (Pistacia atlantica) و كلخونگ (Pistacia khinjuk) بر اساس بيشترين فراواني و ميانگين قطر تاج پوشش تعيين و مختصات جغرافيايي پايه‌هاي هر گونه ثبت گرديد. سپس از مدل‌ پراكنش گونه‌اي حداكثر آنتروپي MaxEnt براي تعيين منحني‌هاي عكس‌العمل گونه‌ها و آشيان اكولوژيك گونه استفاده گرديد. همچنين با استفاده از بسته eHOF در نرم افزار R مدل‌هاي مختلف عكس‌العمل گونه‌ها نسبت به متغيرهاي محيطي اصلي بررسي گرديد و بهترين مدل بر اساس شاخص آكائيك تعيين گرديد و دامنه بردباري و بهينه گونه‌ها تعيين شد. طبق مدل حداكثرآنتروپي متغيرهاي محيطي دامنه دما سالانه (Bio7) و بارندگي فصلي (Bio15) و سپس متغيرهاي محيطي حداقل دما سردترين ماه سال، بارندگي در سردترين فصل سال و شيب تاثيرگذارترين عوامل محيطي بر پراكنش گونه‌هاي مورد مطالعه در استان لرستان شناخته شد. نتايج نشان داد كه گونه‌هاي بلوط، بنه، ارژن و گيلاس وحشي در دامنه دمايي 41 تا 45 سانتي‌گراد و بارندگي فصلي حدود 87 ميلي‌متر و گونه‌هاي تنگرس، كلخونگ و بخورك در دامنه دمايي 37 تا 41 سانتي‌گراد و بارندگي فصلي 88 تا 90 ميلي‌متر بهترين شرايط حضور را دارند. حداقل دما در سردترين ماه براي گونه‌هاي بلوط، بنه، زالزالك و گيلاس وحشي در حدود 5- سانتي‌گراد بهينه است، در حالي كه گونه‌هاي تنگرس و بخورك در دماهاي پايين‌تر واكنش مطلوب دارند. گونه خشك در بارندگي مرطوب‌ترين ماه 250 ميلي‌متر و دماي خشك‌ترين فصل سال 22 سانتي‌گراد بهترين شرايط حضور را دارد. از عوامل فيزيوگرافي، ارتفاع بين 500 تا 2500 متر براي گونه‌هاي ارژن و خشك و شيب صفر تا 5 درجه براي گونه‌هاي بنه، تنگرس، كلخونگ و بخورك مناسب‌ترين شرايط حضور است.گونه‌هاي بلوط،گيلاس وحشي، ارژن، كيكم و زالزالك در كل استان به جز در بخش‌هاي شمالي و شمال شرقي پراكنش داشتند و گونه بنه، كلخونگ و تنگرس و بخورك دربخش‌هاي جنوب و جنوب غربي پراكنش بيشتري داشتند و گونه خشك در مركز، جنوب و جنوب شرقي پراكنش بيشتري داشت.تحليل مدل eHOF بر اساس متغيرهاي منتخب از مدل MaxEnt و تحليل همبستگي، نشان داد كه دامنه دماي سالانه بيشترين تطابق را با مدل نوع (Ⅲ) داشت، در حالي‌كه بارندگي‌هاي فصلي، شيب و ارتفاع با مدل تك‌نمايي نامتقارن (Ⅴ) بيشترين تطابق را داشتند. مقايسه با مدل MaxEnt نشان مي‌دهد كه eHOF توانايي بهتري در تحليل روابط پيچيده و جامع‌تر بين متغيرها دارد. نقشه آشيان اكولوژيك به‌عنوان ابزاري مؤثر در مديريت منابع طبيعي، امكان شناسايي مناطق با بيشترين مطلوبيت زيستگاهي و تنوع زيستي را فراهم مي‌سازد. در اين مطالعه مشخص شد كه برخي مناطق داراي حضور همزمان هر 10 گونه مورد مطالعه بوده، در حالي كه در برخي ديگر، گونه‌ها به‌صورت انفرادي و پراكنده حضور دارند كه اين توزيع تحت تأثير شرايط محيطي و اكولوژيكي قرار دارد. تحليل اين نقشه و مقايسه آن با نقشه كاربري اراضي استان لرستان نشان داد كه تخريب زيستگاه‌ها موجب كاهش پوشش گونه‌هاي شاخص شده است. اين نقشه‌ها در اولويت‌بندي حفاظت، برنامه‌ريزي احيا، مديريت جنگل‌ها و مراتع و تخصيص بهينه منابع حفاظتي نقش كليدي دارند. همچنين، با شناسايي مناطق بحراني و مستعد احيا، به تدوين راهبردهاي مؤثر براي كاهش تخريب زيستگاه‌ها، حفظ گونه‌هاي شاخص و بهبود پايداري اكوسيستم‌ها كمك مي‌كنند.

233207

مديريت مرتع

مهندسي منابع طبيعي

دانشگاه صنعتي اصفهان