عنوان
تبارشناسي، اعتبارسنجي و مبنايابي فهرست‌هاي نقلي ترتيب نزول سوره‌هاي قرآن كريم
مقطع تحصيلي
دكتري
چكيده
چكيده
با عنايت به اين مهم كه پايه و مبناي مطالعات تنزيلي، فهرست‌هاي ترتيب نزول به ويژه فهرست‌هاي نقلي است، انجام پژوهش بر روي اين دسته از روايات ضر‌وري مي‌نمايد. ترتيب نزول سوره‌هاي قرآن در روايات متعددي از صحابه، تابعان و اتباع ايشان نقل شده است. اين روايات با طرق مختلف و متون متفاوت در كتب علوم قرآني و موضوعات مربوط به آن، تفاسير و حتي برخي منابع تاريخي آمده است. كيفيت نقل روايات واحد در منابع مختلف نيز به دليل خطاي نقل و كتابت يا اعمال نظر راوي، مؤلف و كاتب اختلافات جزئي زيادي دارد. هرچند شاكله‌ي كلي و ترتيب بسياري از سور ميان اين روايات مشترك است، اما آشفتگي زياد در اسناد، محتوا و نسخه‌هاي مختلف منابع باعث سردرگمي قرآن‌پژوهان شده است. در مورد تعداد اين روايات، ريشه‌ي فهرست‌ها و اعتبار و مبناي آن‌ها هيچ اتفاق نظري ميان محققان وجود ندارد. مسأله‌ي پژوهش حاضر، پر كردن جاي خالي مرجعي براي فهرست‌هاي روايي و كشف ارتباط ميان آن‌ها، تبار و خاستگاه، اعتبار و مبناي اين فهرست‌ها است.
اين پژوهش، با جستجوي دقيق منابع فهرست‌هاي نقلي به خصوص نسخ كهن‌ترين منابع موجود و مقايسه‌ي دقيق محتواي نسخه‌هاي مطبوع و مخطوط در دسترس از يك منبع واحد، كوشيده است روايات ترتيب نزول را به صورتي كامل و دقيق گردآوري كند. داده‌ها و يافته‌هاي اين پژوهش، به نسبت پيشينه از گستردگي، جامعيت و دقت بيشتري برخوردار است و مي‌تواند مرجع جامعي براي فهرست‌پژوهان باشد. ارتباط فهرست‌هاي ترتيب نزول با يكديگر و سرنخ‌هاي همگرايي و واگرايي آن‌ها در متن و سند كه منجر به كشف ريشه و خاستگاه آن‌ها مي‌شود در بخش تبارشناسي هر فهرست بررسي مي‌شود. از جمله اين سرنخ‌ها مي‌توان به شاخصه‌هاي متني، الفاظ و نامگذاري خاص، بوم مشترك راويان و فرقه‌هاي مؤلفان اشاره كرد. ارزيابي اسناد و متن روايت با استناد به اصول حديثي ذيل اعتبارسنجي مطرح مي‌گردد. شبكه اسناد روايت، جرح و تعديل راويان و مؤلفان، وضعيت اتصال سند و اضطراب متن از جمله سنجه‌هاي اعتبار اين روايات است. بررسي ملاك ترتيب سور و كشف ردپاي اعمال نظر در فهرست‌ها نيز در بخش مبنايابي قرار مي‌گيرد.
برايند پژوهش آن است كه با توجه به شاخصه‌هاي ارتباطي ميان اسناد و متون روايات، فهرست‌هاي نقلي را مي‌توان منشعب از سه فهرستِ مادر دانست كه خود نيز در ريشه به يك مبدأ مشترك مي‌رسند: فهرست عطاء، فهرست كلبي از ابوصالح و فهرست عكرمه و حسن بصري. با توجه به اسناد روايات اولين نشر دهنده‌ي اين فهرست‌ها به ترتيب خود عطاء خراساني، كلبي كوفي و حسين بن واقد مروزي بوده‌اند. ايشان صاحب كتاب بوده‌اند و به نظر مي‌رسد تأليف اوليه از سوي ايشان صورت گرفته است. در اين ميان فهرست عطاء قدمت بيشتري در تدوين و نشر و شهرت بيشتري در بين فهرست‌ها دارد. هرچند زهري نيز صاحب كتاب است و در سند چند روايت ترتيب نزول حضور دارد، اما عدم انتشار روايت او نشان مي‌دهد انتساب فهرست به وي متأخر و نامعتبر است. در مورد ساير فهرست‌ها نيز بررسي‌ها نشان مي‌دهد اسناد هيچ يك از آن‌ها معتبر نيست و انتساب هيچ كدام از فهرست‌ها به امام علي (ع) و ابن‌عباس قابل اثبات نيست. در عين حال بر اساس شواهد و قرائن مي‌توان گفت اين فهرست‌ها ريشه در مكتوبات و حافظه‌ي تاريخي افراد نزديك به نزول دارد. تدوين‌كنندگان اوليه‌ي فهرست‌ها با ترجيح ميان اقوال مختلف يا اعمال نظر بر اساس مباني خود، ترتيب ويژه‌اي را عرضه داشته‌اند. پس از نشر اوليه‌ي فهرست‌ها، تغييرات عمدي و خطاي سهوي در جريان نقل و كتابت و استنساخ نيز باعث تنوع بيشتر آن‌ها شده است. هرچند شكل‌گيري شاكله‌ي كلي فهرست‌هاي روايي مبتني بر واقعيت تاريخي است، هم سور اختلافي در فهرست‌هاي نقلي و هم حد مشترك و اجماعي اين فهرست‌ها به صورت موردي قابل نقد هستند.
شماره ركورد
232395
دانشگاه
دانشگاه اصفهان
رشته تحصيلي
علوم قرآن و حديث
استاد راهنما
امير احمدنژاد