عنوان
بازسازي تاريخي فضاي تعامل پيامبر با اهل كتاب در مكه با تكيه بر آيات قرآن
مقطع تحصيلي
دكتري
چكيده
دوران حضور حضرت محمد (ص) در مكه در تعامل با گروه‌هاي مختلف مشرك، اهل كتاب و مسلمان شكل مي‌گيرد. از اين ميان ارتباط با اهل كتاب يهود، نصاري، صابئين و حنفا بيش از همه با چالش و گفتگو همراه است. اين ارتباط تا حدود زيادي به‌صورت مستقيم و غيرمستقيم در آيات مكي قرآن كريم منعكس شده است. در برابر اين صراحت آيات، مفسران رويكرد متفاوتي از تأييد حضور اهل كتاب تا انكار يا سكوت در برابر آن اتخاذ كرده‌اند. شناخت موضع قرآن در برابر اهل كتاب و اديان پيش از اسلام و تضاد و تزاحم بين آنها و همچنين فهم شيوه ارتباط مدنظر اسلام با اين اديان ضرورت بررسي فضاي تعاملات با آنها را مطرح مي‌كند. اما منابع تاريخي در برابر ترسيم اين فضا و تبيين جزئيات اين تعامل داراي اشكال زيادي هستند. از جمله اينكه بسياري از زواياي اين ارتباط در منابع تاريخي مفقود، متناقض و در بسياري از موارد به كليات بسنده شده است. همچنين گزارش‌هاي تاريخي محدود، مقطعي و فاقد پيوستگي زماني و مكاني است. به عنوان مثال اين گزارش‌ها به لحاظ محتوايي از حوزه فعاليت‌هاي تجاري اهل كتاب در مكه يا حضور بردگان نصراني در آن سرزمين فراتر نمي‌رود و تنها مقاطعي از زمان مانند موسم ساليانه حج و حضور غيردائمي اهل كتاب در مكه را در بر مي‌گيرد. حال آنكه برخلاف گزارش‌هاي تاريخي، اشارات قرآن حاكي از روايت‌هايي از نوع تعامل پيامبر (ص) با اهل كتاب ساكن يا غير ساكن مكه است كه داراي پيوستگي زماني در سيزده سال نخست بعثت است.
از آنجايي كه هدف قرآن بيان جزئيات وقايع تاريخي نيست، روشي نياز است كه با تكيه بر آن بتوان گزارش‌هاي تاريخي را از اشارات قرآني استنباط و آنها را با گزارش‌هاي تاريخي موجود فهم كرد. روشي كه كنش‌ها و واكنش‌هاي متقابل اهل كتاب را نسبت به آيات و فضاي نزول رصد كرده و هر دو سوي اين رابطه را بازسازي نموده و به تصوير بكشد. روش «بازسازي تاريخي متن محور» كه در اين رساله معرفي مي‌شود، در پي تصويرسازي با كمك شكل‌دادن رابطه‌اي دوطرفه بين تاريخ و قرآن است. در اين روش با تكيه بر قرآن به عنوان يك متن، اشارات ضمني و قرائن متعددي همچون سياق سوره، بسامد و تكامد واژگان، دخيل بودن الفاظ، بينامتنيت قرآن و متون مقدس، اسباب نزول، گزارش‌هاي تاريخي و ديدگاه مفسران بررسي مي‌شود و با كمك آنها فضاي نزول هر سوره و كيفيت تعامل با اهل كتاب در هر دوره و سرزميني بازسازي مي‌شود. شاخصه‌هاي اصلي اين روش تكيه بر تاريخ‌گذاري آيات، ريشه‌شناسي واژگان و بينامتنيت آيات با متون مقدس اهل كتاب است.
يافته‌هاي اين پژوهش، علاوه بر اثبات حضور اهل كتاب در دوران مكي، تعامل با اين گروه‌ها را نيز در طول اين دوران به تصوير مي‌كشد. تعاملاتي كه در برخي از سال‌ها مانند ايام حصر در شعب ابي‌طالب كم‌رنگ‌تر مي‌شود و در اوقاتي همچون موسم حج فزوني مي‌يابد. اين تعاملات نه‌تنها با اهل كتاب ساكن مكه بلكه با اهل كتاب سرزمين‌هاي ديگر همچون سبأ، روم، حبشه، طائف و يثرب نيز شكل مي‌گيرد و در مجموع رويكرد آيات به اهل كتاب مكي و غيرمكي در چهار دسته تعريف مي‌شود؛ رويكرد تأييدي، رويكرد توبيخي، رويكرد فاقد جهت‌گيري و رويكرد تركيبي. هرچند تقريباً در تمام دوران مكي مي‌توان تعامل با اهل كتاب را پيگيري كرد، اما حجم اين تعاملات در سال‌هاي پاياني در مقايسه با سال‌هاي نخست بعثت، بيشتر و رو به فزوني است. مهم‌ترين محورهاي تعامل با اهل كتاب در حوزه توحيد مانند تأكيد بر وحدانيت خدا، حوزه نبوت مانند اثبات رسالت پيامبر (ص) و حوزه معاد است. همچنين در حوزه اخلاقيات و احكام نيز تعاملات مثبت و منفي با صاحبان اين اديان رخ مي‌دهد. از دستاوردهاي اين رساله پيشنهاد مخاطبان جديد و متفاوتي است كه در دسته‌بندي‌هاي مرسوم مفسران جايگاهي ندارند. مخاطبان خاصي از فرقه‌هاي متعدد اهل كتاب همچون سوفريم، آريوسي، مونوفيزيتي و نسطوري كه از سرزمين‌هاي مختلف شمال و جنوب شبه‌جزيره خطاب سور مكي واقع شده‌اند و تطبيق اشارات آيات با منابع فرقه‌شناسي آن را تأييد مي‌كند. در راستاي شناخت مخاطبان خاص هر سوره، سوري نيز شناسايي مي‌شوند كه به دليل تنوع مخاطبان، اشاره به آداب و رسوم اعراب و قبائل و بسامد واژگان دخيل، مطرح‌كننده فرضيه نزول در ايام حج هستند.
شماره ركورد
231686
دانشگاه
دانشگاه اصفهان
استاد مشاور
دكتر اعظم پرچم
رشته تحصيلي
علوم قرآن و حديث
استاد راهنما
دكتر امير احمدنژاد , رضا شكراني