تحليل فضايي قلاع روستايي و شهري ايالت كرمان در دوره صفوي تا قاجار (بر پايه مطالعه موردي ارگ راين)

94/12/11

سازمان فضايي و عناصر معماري ارگ راين بيانگر تفكيك آگاهانة محل سكونت و فعاليت طبقات اجتماعي و پيشه¬وران است. ارگ راين اگر چه در طول دوران مختلف شكل گرفته است، مي¬توان ساختار شهري طراحي شده¬اي را در آن يافت. در ارگ علاوه بر عناصر اصلي همچون بازار، اصطبل تابستاني و زمستاني، زورخانه، خانه‌هاي اعياني و محله عامه¬نشين، فضاهاي عمومي مورد نياز مردم مانند مكتب¬خانه و مسجد نيز ديده مي‌شود. آنچه شاخص است، قرارگيري فضاهاي عمومي در اطراف ارگ حاكم¬نشين، و در هسته مركزي، ارگ شاه¬نشين است. ارگ راين به دليل قرارگيري در تقاطع دو راه ارتباطي «هرمز ـ جيرفت ـ كرمان ـ مركز ايران» و «سيستان ـ بم ـ سيرجان ـ فارس» دست كم در دوران اسلامي اهميت ويژه¬اي داشت و مورد توجه اقوام و حكام مختلف بود. در عين حال، به دليل همين اهميت، گاه مورد تهديد و هجوم گروه¬هاي مختلف قرار مي¬گرفت. بر اين اساس، مكان¬يابي، رشد و تداوم حيات اين شهر و بسياري از ويژگي¬هاي معماري دفاعي آن كاملاً تحت تأثير عبور اين راه¬ها بود. سوالات اصلي اينست كه، 1- ساخت و سازهاي ارگ راين به چه دوره¬هايي تعلق دارند و چه تحولاتي را پشت سر گذاشته¬اند؟ 2- الگوي معماري ارگ راين چه شباهت¬ها و تفاوت¬هايي با ديگر قلاع روستايي و شهري كرمان نشان مي¬دهد؟ 3- دلايل شكل¬گيري و گسترش ارگ راين از منظر بوم¬شناسي و امنيتي چه بوده است؟ 4- از ديدگاه باستان¬شناسي فضايي چه روابط فضايي و كالبدي بر ساخت و سازهاي ارگ راين حاكم است؟ هدف از اين پايان-نامه، شناخت ويژگي¬هاي ساختاري و طرح كلي (پلان، نما، فضاها)و مقايسه تطبيقي ارگ راين با ديگر قلاع روستايي و شهري كرمان از جمله بم و انار است. روش پژوهش در اين پايان¬نامه، توصيفي و تحليلي است و شيوه گردآوري اطلاعات به دو روش مطالعات كتابخانه-اي و ميداني انجام گرفته است. برخي از تحليل¬ها بصورت مقايسه¬اي و با در نظر گرفتن فضاهاي بكار رفته در اين ارگ دسته¬بندي و همچنين با مطالعات آماري و كمّي، ارتباط فضاهاي مختلف مسكوني، تجاري، صنعتي، مذهبي، خدماتي، حكومتي، آموزشي و ... با يكديگر سنجيده شده است و بر اساس ميزان گستردگي، مساحت و تعداد فضاها، تحليل¬هايي صورت گرفته، در نهايت، بررسي¬هاي انجام شده گوياي اين واقعيت است كه توزيع فضايي ارگ راين به ترتيب، از فضاهاي مسكوني، خدماتي، تشريفاتي، فضاهاي صنعتي، نظامي تشكيل شده است. ضمن اينكه به استثناي ميدان مركزي مقابل ارگ حاكم¬نشين، در ساير بخش¬ها، مساحت فضاي سكون بيشتر از فضاي تردد است و معابر باريك و تنگ امنيت ارگ را تأمين مي¬كرده¬اند. بناها و فضاهاي عام-المنفعه متشكل از ميدان، معابر اصلي و فرعي، مكتب¬خانه و زورخانه در مجموع 14/14 درصد از مساحت ارگ راين را به خود اختصاص داده¬اند. بناهاي مذهبي ارگ متشكل از مسجد، آتشكده موقت و دائم هستند. اما از آنجايي كه در دوران صفوي تا قاجار، آتشكدة دايم ارگ به زورخانه تبديل شده بود، در تحليل درصد فضاهاي مذهبي ارگ از فهرست بناهاي مذهبي كنار گذاشته شده است. بر اين اساس آتشكده موقت، بناي مسجد و حياط آن در مجموع 920 مترمربع از فضاي ارگ راين را به خود اختصاص داده¬اند كه معادل 30/3 درصد از كل مجموعه است. بناها و فضاهاي دفاعي و نظامي ارگ راين شامل سربازخانه و برج¬¬هاي ديده¬باني است. مجموع مساحت برج-هاي ديده¬باني و سربازخانه ارگ برابر با 867 مترمربع است كه معادل 11/3 درصد از كل مساحت ارگ راين را در بر مي¬گيرد. بناهاي تجاري و صنعتي مجموعه ارگ راين متشكل از بازار و كارگاه¬هاي آهنگران است. با احتساب مساحت طبقات پايين منازل آهنگران (به عنوان كارگاه¬هاي آهنگري) و مساحت بازار، مجموع مساحت فضاهاي تجاري و صنعتي برابر با 1740 مترمربع معادل 24/6 درصد از مساحت مجموعه ارگ راين است. فضاها و بناهاي حكومتي و تشريفاتي شامل خانة حاكم، استراحت¬گاه حاكم، مهمان¬خانه¬هاي شمارة يك و دو نيز در مجموع 2250 مترمربع از مساحت مجموعه ارگ را اشغال كرده¬اند كه 79/8 درصد از مجموع مساحت ارگ است. بناها و فضاهاي مسكوني متشكل از محلات مهتران، كشاوران، آهنگران، پيله¬وران، تجّار، مؤبدان، نزديكان حكومتي، نمايندگان حاكم، محله اعياني و مباشر و محله ساير اقشار است كه در مجموع مساحتي در حدود 17943 مترمربع دارد كه 42/64 درصد از فضاي ارگ را به خود اختصاص داده است. كلمات كليدي: قلاع، ارگ¬راين، ارگ¬¬بم، ارگ¬¬انار، تحليل¬فضايي، مطالعات¬تطبيقي.

231604

دانشگاه جيرفت

سقايي،سارا

اميرحاجلو،سعيد