بررسي روشمند باستان شناسي محوطه ها و آثار دوران اسلامي شهرستان نرماشير كرمان

1394/12/11

چكيده: شهرستان نرماشير با وسعت حدود 2993 كيلومتر مربع در جنوب شرقي استان كرمان در مسير راه¬هايي واقع است كه در دوران اسلامي، مركز و غرب فلات ايران را به جنوب¬شرق و سواحل درياي عمان پيوند مي¬داد. بر اين اساس، شواهدي از استقرار¬ در اين ناحيه شكل¬ گرفته و آثاري نيز ساخته شده¬است. محوطه¬ها، قلاع، برجها، كاروانسرا و تپه كارتن شواهد باستاني موجود در نرماشير هستند. محوطه¬هاي موجود با نامهاي «پيرماشا»، «جلال¬آباد» و «چغوك¬آباد»، قلاع با نامهاي «شمس¬آباد»، «جمالي»، «رفيع¬آباد» و «قلعه شهيد»، يك كاروانسرا با نام «چهل-تخم» و پنج برج منفرد با نامهاي «كامرانيه»، «عنايت¬آباد»، «ضياءآباد»، «خيرآباد» و «حجت¬آباد» مورد شناسايي و معرفي قرار گرفته¬اند.هدف اصلي اين پايان نامه، تبيين ويژگي¬هاي ريخت شناسي، مواد فرهنگي، گاهنگاري، شواهد فرهنگي، الگوها و عوامل اثرگذار بر شكل گيري آثار است. در اين پژوهش تلاش شد كه الگوها يا سبك¬هاي ساخت و تزيين در آثار معماري دوران اسلامي نرماشير شناسايي شود و به اين سؤال پاسخ داده شود كه ويژگي¬هاي هنري، تزئيني و تكنيكي آثار معماري نرماشير تحت تأثير چه عواملي قرار گرفته است؟ همچنين اين پرسش مطرح است كه هر يك از محوطه¬ها و آثار چه بازه زماني را در بر مي¬گيرند و مصالح ساخت آثار موجود چيست؟ روش گردآوري داده¬ها «ميداني و كتابخانه¬اي» و روش پژوهش «توصيفي ـ تحليلي» بوده است. تمام بناهاي دشت نرماشير براي مقابله با محدوديت¬هاي آب و هوايي، در محور جنوب شرقي ـ شمال غربي شكل گرفته¬اند. همچنين بدين منظور، اكثر محوطه¬ها و قلاع در حاشيه رودخانه¬هاي فصلي ايجاد شده¬اند و برخي از آنها داراي عناصر معماري همچون حياط هستند. استحكامات صرفاً نظامي نرماشير نيز بر فراز سكوهاي طبيعي صعب¬العبور ايجاد شده¬اند. بنابراين آنها به¬دليل وضعيت توپوگرافي منطقه داراي نقشه مشابه نيستند. اما تمام قلاع نرماشير داراي شاخصه¬هاي معماري و تزئيني مشترك مانند حصار، برج ديده¬باني، روزنه¬هاي ديده¬باني صليبي¬شكل، طاقچه¬هاي شبيه به هشت و طاقچه¬ها با فرم چند لبه بوده-اند. گچ، آجرهاي منقوش هندسي، آجرهاي قرمز رنگ و خشت از مهمترين عناصر تزئيني آثار در دشت نرماشير محسوب مي¬شوند. تمام محوطه¬ها، قلاع و برج¬هاي موجود در دشت نرماشير در سده¬هاي مياني و متأخر اسلامي به دليل عبور راه¬ ارتباطي اصلي بخش غربي ايران به شرق و جنوبشرق و سواحل درياي عمان و جاده¬اي كه از نرماشير عبور مي¬كرد، داراي الگويي خطي با محوريت غربي ـ شرقي بوده¬اند. برجهاي داده هاي اوليه اين پژوهش، حاصل طرح «تدوين پرونده ثبتي آثار شهرستان نرماشير» است كه پيرو قرارداد شماره 2736/137/932 با اداره كل ميراث فرهنگي استان كرمان به سرپرستي سعيد اميرحاجلو در سال 1393 به انجام رسيده است. مرحله نهايي گردآوري داده¬ها نيز ضمن بازديد و بررسي روشمند ميداني نگارنده با فاصله زماني نه ماه انجام گرفته استمستقل دشت نرماشير نيز به¬عنوان زنجيره¬اي از بناهاي ديده¬باني با ارتفاع تقريباً يكسان و فرم استوانه¬اي يا تقريباً مخروطي و پلان مدور بنا شده¬اند. تمام محوطه¬ها و آثار دوران اسلامي نرماشير از صدر اسلام تا سده¬هاي متأخر و با مصالح بوم¬آورد خشت و چينه ساخته شده¬اند. كلمات كليدي: نرماشير،بررسي باستان¬شناسي، برج ديده¬باني، قلعه¬هاي باستاني، معماري اسلامي.

231466

دانشگاه جيرفت

اميرحاجلو،سعيد