تحليل و نقد كتاب: فهم قرآن، «مضامين و سبك»

كارشناسي ارشد

«فهم» قرآن مهم‌ترين مسئله در مواجهه با قرآن و هدف اصلي از نزول آن است چرا كه فهم صحيح قرآن، مقدمه عمل به قرآن است و صِرفِ خواندن آيات هدف غايي نزول نيست. از اين رو همواره بخشي از تلاش‌هاي فكري قرآن پژوهان ناظر به فهم قرآن و زمينه‌هاي تحقق اين مهم بوده و هست؛ و پيوسته دو پرسش اساسي مطرح گرديده: اول اين‌كه قرآن چه مي‌گويد؟ و دوم اين‌كه چگونه مي‌گويد؟؛ لذا مطالعات انجام شده در حوزه فهم قرآن به طور خاص به اين دو عامل توجه نموده و از آن‌ها به ترتيب با دو عنوان «مضمون» و «سبك» ياد مي‌كنند. و البته از آن‌جايي كه قرآن طيفي گسترده از مخاطبان را در بر دارد و هر گروه بر اساس پيش‌زمينه‌هاي ذهني و علمي خود، به تبيين و تحليل آيات مي‌پردازند؛ ممكن است در نگاه نخست پذيرش يا رد آن‌ها ممكن نباشد. بر اين اساس توجه به معيارهاي مختلف مانند گفتار معصوم، قرائن لفظي و غير لفظي، دانش مفردات، مباحث زبان‌شناسي، معناشناسي و نيز مباحث ميان‌رشته‌اي جهت ارزيابي ميزان صحت هر كدام ضرورت دارد. اين موضوع در تحليل نگاه مستشرقان به قرآن و مفاهيم آن بيش از پيش اهميت دارد؛ زيرا آن‌ها از منظري متفاوت به قرآن نظر دارند و گستره مخاطب بيشتري را شامل مي‌شوند. محمد عبدالحليم از جمله پژوهشگراني است كه با صبغه‌اي اسلامي در مراكز علمي غرب به تحصيل و تحقيق پرداخته و حاصل پژوهش‌هاي خود را در كتاب «فهم قرآن مضامين و سبك» و با رويكردي استشراقي ارائه نموده و اين دو امر را موضوع مطالعه خود قرار داده است . وي در اين اثر ضمن بخش‌هاي مختلف با تكيه بر برخي آيات در صدد تبيين ديدگاه‌هاي خود برآمده است. پژوهش حاضر موضوع «فهم قرآن» را با توجه به مضمون و سبك هدف غايي خود قرار داده و تلاش نموده با توجه به قرائن پيش گفته و با محوريت «تفسير الميزان» مضامين و سبك ارائه شده از سوي عبدالحليم را به صورت تطبيقي مورد ارزيابي و تحليل قرار دهد. در راستاي تحقق اين هدف و به منظور تحليل و نقد كتاب محمد عبدالحليم، پس از ترجمه كامل كتاب كه متن مؤثر آن در زبان اصلي حدود 220 صفحه است، ديدگاه‌هاي برجسته نويسنده استخراج گرديده و سپس برداشت‌هاي تفسيري علامه طباطبايي در مورد هريك از موضوعات و به ترتيب مطالب كتاب عبدالحليم با آن تطبيق داده شده است. و البته در مواردي ضمن بررسي تطبيقي ديدگاه عبدالحليم و علامه طباطبايي نقد و تحليل دو ديدگاه نيز انجام شده است. با توجه به اين‌كه توحيد و نگاه توحيدي اصلي‌ترين هدف خلقت و آموزه‌هاي قرآن، اسلام، اديان و كتب پيشين است تلاش شده ميزان بهره‌برداري قرآن از هر نكته و نقطه‌اي براي اهداف هدايتي تبيين گردد تا روشن شود كه به تصوير كشيدن اين لطايف و ظرايف خود هنر سبك خاص قرآن است.

231320

دانشگاه اصفهان

امير احمدنژاد

تفسير و علوم قرآن

داود اسماعيلي دهاقاني