بررسي شاخص فرسايش پذيري خاك در رخساره¬هاي ژئومورفولوژي حوزه آبخيز دوراهان

علوم و مهندسي آبخيزداري گرايش حفاظت آب و خاك

2/28/2024 12:00:00 AM

يكي از عوامل اصلي و مؤثر در ايجاد فرسايش آبي خاك، فرسايش¬پذيري خاك مي¬باشد. در اين تحقيق هدف اصلي، برآورد عامل فرسايش پذيري خاك (K) در رخساره¬هاي ژئومورفولوژي بوده است. اين شاخص بيانگر كمي و كيفي حساسيت ذاتي ذرات يك خاك معين به فرسايش مي¬باشد. فرسايش¬پذيري خاك از عوامل مهم دخيل در برخي مدل¬هاي فرسايش و رسوب از جمله USLE، RUSLE، MUSLE و تابعي از توزيع اندازه ذرات، ماده آلي، ساختمان و نفوذپذيري خاك است. بدين منظور، شاخص فرسايش¬پذيري خاك طي برداشت¬هاي صحرايي از 58 نقطه در رخساره¬هاي ژئومورفولوژي حوزه آبخيز دوراهان در شهرستان بروجن از استان چهارمحال و بختياري به روش ويشماير - اسميت برآورد گرديد. ساختمان خاك با مشاهدات بر اساس اندازه و شكل خاكدانه در حوزه مشخص و با استفاده از جدول پيشنهادي ويشماير و اسميت، كد ساختمان خاك به¬دست آمد. توزيع دانه¬بندي خاك، درصد ماده آلي، درصد سنگ¬ريزه و آهك نيز تعيين گرديد. كد نفوذپذيري خاك بر اساس بافت خاك تعيين شد. براي بررسي تفاوت معني¬داري شاخص فرسايش¬پذيري بين رخساره¬ها از آزمون تجزيه واريانس و مقايسه ميانگين به روش دانكن در سطح 95% اطمينان استفاده شد. براي بررسي تغييرات مكاني و تهيه نقشه فرسايش¬پذيري خاك، ابتدا با استفاده از نرم افزار SPSS، آزمون نرماليته (كولموگروف- اسميرونوف) را انجام داده و بعد از نرمال بودن داده¬ها با استفاده از علم زمين آمار، واريوگرام هر مدل ترسيم و نقشه¬هاي فرسايش¬پذيري خاك تهيه شد. نقشه پهنه¬بندي فرسايش¬پذيري خاك با استفاده از روش¬هاي كريجينگ معمولي، كريجينگ جهاني، كريجينگ ساده و معكوس فاصله تهيه شد. نتايج نشان داد فرسايش¬پذيري خاك در كل حوزه بين 0661/0- 0148/0 (تن¬ساعت بر مگاژول ميلي¬متر) متغير است. بيش¬تر مساحت حوزه آبخيز از نظر فرسايش¬پذيري خاك در كلاس K1 (فرسايش¬پذيري بسيار پايين) و درصد كمي هم از مساحت حوزه در كلاس K2 (فرسايش¬پذيري پايين) قرار دارد. بيش¬ترين ميانگين فرسايش¬پذيري در حوزه آبخيز دوراهان مربوط به رخساره ژئومورفولوژي دشت¬هاي هموار (DRC) با مقدار فرسايش¬پذيري 0463/0 و حداقل ميانگين فرسايش¬پذيري در واحد كوهستان با دامنه نامنظم و رخساره برونزد سنگي بين 25 تا 50 درصد به مقدار 0284/0 تن¬ساعت بر مگاژول ميلي¬متر بود. نتايج آناليزهاي آماري بيانگر همبستگي مثبت فرسايش¬پذيري با سيلت و شن خيلي¬ريز و همبستگي منفي اين عامل با رس، نفوذپذيري و مواد آلي بود. نتايج آزمون¬هاي تجزيه واريانس و دانكن نشان داد كه اين شاخص در بين رخساره¬هاي ژئومورفولوژي مختلف، تفاوت معني¬داري نداشت. در نهايت نيز نتايج مقايسه روش¬هاي درون¬يابي با استفاده از شاخص ¬RMSE (0102/0) نشان داد كه دو روش كريجينگ ساده و جهاني به¬صورت يكسان، نسبت به ساير روش¬هاي درون¬يابي، داراي صحت بيشتر و خطاي كمتري هستند. با توجه به نتايج حاصله و نقشه¬هاي پهنه¬بندي، حوزه آبخيز از لحاظ فرسايش¬پذيري خاك، در وضعيت مطلوبي (فرسايش¬پذيري بسيار كم) قرار دارد، در حوزه مطالعاتي، فرسايش¬پذيري در سمت شرق داراي بيش¬ترين مقدار و در سمت غرب حوزه به دليل رخساره¬هاي كوهستاني داراي كم¬ترين مقدار بوده است. در واقع با حركت از سمت شرق به غرب حوزه، شاخص فرسايش¬پذيري كاهش پيدا مي¬كند و يكي از دلايل آن، وجود كاربري اراضي سنگي بوده كه به¬عنوان لايه پوششي از خاك محافظت مي¬كند.

231149

دانشگاه اردکان

فتوحي فيروزآباد فرزانه Fotouhi Firoozabad Farzaneh , فتح زاده علي Fathzadeh Ali