تصحيح ديوان نقيب الممالك شيرازي

كارشناسي ارشد

در سنگلاخ تاريخ ادب فارسي، اغلب پرداختن به مسائل اقتصادي، سياسي و اجتماعي در اشعار شاعران چندان حائز اهميت نبوده‌است. اين رويه تا دوران صفويه ادامه داشته و از آن دوران به بعد است كه شعر به يكباره، به سوي وصف مسائل اجتماعي و سياسي و فرهنگي روي مي‌آورد.حاج ميرزا احمد نقيب الممالك شيرازي، نقيب‌الممالك، شاعر و نقال مخصوص دربار ناصرالدين شاه قاجار نيز از آن دسته شاعران و نويسندگاني است كه به دليل بازتاب مضامين اجتماعي و نقد طبقات اجتماعي در اشعارش تحسين شده‌است. ميرزا احمد شاعري بهره‌ور از علوم زمانه از جمله علوم ادبيه، عربيه و علوم ديگري چون صرف و نحو و منطق و معاني و كلام و رياضي و طبيعي و عروض بوده و در موارد بسياري اين علوم، مضامين اشعار وي را به خود اختصاص داده‌اند. از سويي تسلط به فرهنگ و ادب عامه، فعاليت‌هاي سياسي و ارتباط با دربارهاي محلي و مركزي، توجه به خلق و خوي طبقات مختلف و سطح بالاي جامعه و موارد ديگر، ارزش اشعار وي را از جهت اطلاعات مربوط به زمينه‌هاي مذكور بالا برده‌است. بررسي و توجه به اشعار وي تاكنون به چند مقاله و يا گزينش و نقل چند بيت در تذكره‌ها محدود شده‌ و اشعار او همچنان در نسخه‌هاي ديوانش به صورت خطي باقي مانده‌است. بنابراين قضاوت در باب شيوه و پايۀ شاعري، ميزان تسلط بر فنون شعر فارسي، درجۀ اهميت مضمون در اشعار نقيب و استخراج اطلاعات ارزشمند تاريخي، اجتماعي، سياسي و فرهنگي از اشعار او، نخست نيازمند آن است كه نسخۀ مصححي از ديوان وي در اختيار پژوهشگران علاقمند قرار گيرد.نگارنده اين سطور بر آن است كه ضمن ارائۀ نسخۀ منقح از ديوان نقيب الممالك شيرازي، بخش اندكي از آنچه را كه در زبان و ذهن شاعر بوده است، مورد تحليل قرار دهد. رسالۀ حاضر در سه بخش مقدمه، متن و تعليقات نوشته شده است. در مقدمه زندگي، احوال و سبك شاعر به طور مبسوط شرح و بررسي شده‌است. در روند تصحيح متن نيز با مراجعه به فهرست نسخ خطي تمام نسخه‌هاي موجود بررسي شد و كامل ترين نسخه‌ها كه سه نسخۀ خطّي موجود در كتابخانۀ ابن مسكويۀ اصفهان بود انتخاب و به شيوۀ تصحيح بر مبناي نسخۀ اساس استفاده شد؛ در نهايت لغات و اصطلاحات ،فهرست آيات و فهرست اعلام درتعليقات گنجانده شد. نتايج پژوهش حاكي از آن است كه زبان شعري نقيب الممالك شيرازي سليس و روان است و شعر او در ادامۀ سبك بازگشت است.البته ناگفته نماند كه شعر وي آيينۀ تمام نماي اوضاع ساختاري فرهنگ، زبان و ادبيات عصر ناصري (يعني گرايش توأمان به سنت و تجدد) است و مضامين و واژگان كهنه و نو در اشعار وي در كنار يكيديگر اين فرضيه را اثبات مي‌كند. اوزانشعرش با مفاهيم و مضامين اشعارش تناسب كافي دارد. اشعار او سرشار از صنايع ادبي و تلميحات اسلامي و ايراني است ودر شناخت فرهنگ و ادب عصر قاجار، بزرگان وصاحب منصبان اين دوره و همچنين از منظرآگاهي از وقايع اجتماعي وعصر شاعرحائز اهميت است.

227809

دانشگاه اصفهان

زبان و ادبيات فارسي

محسن محمدي فشاركي