تحليل اصطلاحات تلوين و تمكين در متون منثور عرفاني فارسي از قرن پنجم تا پايان قرن نهم هجري قمري

كارشناسي ارشد

اين پژوهش دربارۀ «تلوين و تمكين در متون منثور عرفاني فارسي از قرن پنجم تا پايان قرن نهم هجري قمري» است. تلوين و تمكين از جملۀ مفاهيم و اصطلاحات دوگاني در عرفان و تصوف محسوب مي‌شود.اين اصطلاحات زوجي در عرفان و تصوف ويژگي هاي خاصي دارند كه با مفاهيم منفرد، متفاوت مي‌باشد. بر همين اساس، پژوهش در اين مفاهيم و اصطلاحات نيز تحقيقي روشمند و نيز به كارگيري الگوي تحليلي متناسب با خود را نياز دارد. در تحقيق حاضر، ابتدا تلوين و تمكين از نظرگاه آيات قرآن و احاديث ائمه عليهم السلام بررسي شده است و سپس به سير تطور معنايي تلوين و تمكين در متون منثور عرفاني قرن پنجم تا نهم هجري قمري و ديگر ابعاد مرتبط با اين اصطلاح دو‌گاني توجه گرديده است .در اين پژوهش ضمن تأكيد بر تلوين و تمكين در متون منثور عرفاني فارسي با بهكارگيري روش گردآوري محتوا به صورت استفاده از منابع كتابخانه‌اي و نيز با در نظرداشت روش توصيفي-تحليلي كوشيده شده به تبيين داده‌هاي مربوط به : مقدمات و شرايط، آثار، نتايج و دستاوردهاي تلوين و تمكين پرداخته و در ادامه با استفاده از نتايج كسب شده و دسته‌بندي نظاممند آنها تحليلي از نقش و جايگاه تلوين و تمكين در تعالي روح انسان و ترقي سالك به احوال عرفاني بالاتر در مسير سير و سلوك عرفاني ارائه شود. در اين راستا در اين پژوهش به بررسي آثاري همچون؛ شرح تعرف مستملي بخارايي، ترجمه رساله قشيريه،كشفالمحجوب، سوانح‌ العشاق، كيمياي سعادت، آثار خواجه عبدالله انصاري، اسرارالتوحيد، شرح شطحيات روزبهان بقلي، ترجمه عوارف المعارف از عبدالمومن اصفهاني، آثار عزيز بن محمد نسفي، مقالات شمس، مرصاد العباد، مصباح الهدايه و مفتاح الكفايه، شرح گلشن راز، آثار عينالقضات همداني، آثار شيخ احمد جام پرداخته شده است. يافته‌هاي تحقيق نشان مي‌دهد كه تلوين و تمكين از مقام‌هاي اساسي در عرفان و تصوف محسوب مي‌شود. صوفي تا زماني كه در تقلب قلب ميان كشف و احتجاب و در حال سير و سلوك است در مقام تلوين قرار دارد اما همين كه صفات بشريت و حجاب‌هاي نفساني در او زايل شود و به حقيقت متصل گردد به تمكين رسيده و به ثبات دست مي‌يابد. به عقيده اهل تصوف، سالك در مسير سير و سلوك براي عبور از تلوين و در نهايت رسيدن به تمكين مي‌كوشد كه اين تعالي روح سالك، مستلزم دستيابي به مقدمات و شرايطي از جانب سالك است كه پس از رسيدن به اين مقام از منتهيان، سالك به مشاهده و عين اليقين رسيده، از تناقض و تضاد و دوگانگي رها گرديده و شايسته خلعت عشق مي‌شود. در يك نگاه كلي با توجه به زوجي بودن اين دو اصطلاح، مي‌توان تلوين را مقدمه‌اي جهت دستيابي به تمكين و استقامت دانست و تمكين را مرتبه‌اي تكاملي و نهايي دانست.

227755

دانشگاه اصفهان

زبان و ادبيات فارسي

سيدعلي اصغر ميرباقري فرد