رسوب زايي آبكندها و رابطه آن با ويژگي¬هاي حوضه آبخيز و سازندهاي زمين شناسي در بخشي از زير حوضه رودخانه شور (منطقه رباط ترك دليجان استان مركزي)

اصفهان : دانشگاه صنعتي اصفهان

علوم و مهندسي آبخيز

كارشناسي ارشد

فرسايش آبكندي (خندقي) يكي از مهمترين رخدادهاي مؤثر در هدررفت خاك، تغيير منظر زمين و منابع آب و تخريب اراضي است. بنابراين ضرورت دارد تا با شناسايي عوامل اثرگذار بر تشكيل و توسعه آبكند‌ها، رابطه مستقيم و غيرمستقيم اين نوع از فرسايش با عوامل ادافيكي، اقليمي، زمين‌‌‌شناسي و... شناسايي شود. در پژوهش حاضر به پتانسيل رسوب¬زايي آبكند¬ها بر اساس ويژگي¬هاي حوضه آبخيز و سازندهاي زمين¬شناسي در بخشي از زير¬حوضه رودخانه شور (منطقه رباط¬ترك دليجان استان مركزي) انجام شد. پس از جمع¬آوري اطلاعات پايه و گزارشات موجود از منطقه مطالعاتي، 42 مشخصه هندسي، خاك، كاربري اراضي و زمين‌شناسي از 24 آبكند در دو ناحيه رودخانه رباط ترك و شانق جمع آوري شد. در مرحله بعد، تعيين عامل‌هاي موثر و گروه‌بندي آبكندهاي همگن بر اساس تحليل عاملي و تحليل خوشه‌اي انجام شد. سپس بررسي آستانه مساحت- شيب در دو حالت، يكي براي كل آبكندها و ديگري براي آبكندهاي همگن انجام شد. در مرحله بعد به منظور تعيين ارتباط مشخصات هندسي، خاك، كاربري اراضي و زمين¬شناسي با ميزان رسوب¬زايي آبكند¬ها، از آزمون همبستگي استفاده شد. نتايج تجزيه و تحليل عاملي نشان داد 42 پارامتر اندازه گيري شده آبكندها در 9 عامل با مجموع 769/90 درصد واريانس داده¬ها براي سال 1390 و مجموع 879/90 درصد واريانس داده‌ها براي سال 1401 قرار گرفته اند. به عبارتي همه 42 پارامتر در بررسي و تحليل رسوب زايي آبكندها مي‌توانند موثر باشند و معياري حذف نمي‌شود. نتايج بر اساس دندروگرام آبكندهاي همگن نشان داد در فاصله اقليدسي برابر 10، آبكندهاي 1 تا 8 و 10 تا 13 در گروه اول، آبكندهاي 9، 14، 15 و 16 در گروه دوم و آبكندهاي 17 تا 24 در گروه سوم قرار مي گيرند. طبق نتايج، در محدوده رودخانه رباط ترك رابطه مساحت- شيب از همبستگي بالايي برخوردار است كه توان b كه بيانگر فرآيند اثرگذار در توسعه آبكند است، منفي مي‌باشد. بررسي‌ها نشان داد جريان سطحي همراه با تشديد فرسايش ناشي از عمل انحلال در اين ناحيه در ايجاد آبكند نقش دارد. در ناحيه شانق همبستگي قوي در رابطه مساحت- شيب مشاهده نشد؛ اما با توجه به خصوصيات خاك منطقه، مهمترين عامل ايجاد و گسترش آبكند مربوط به غالبيت بافت لومي در خاك مي‌باشد كه در نواحي با ضعف و تخريب پوشش گياهي و تغيير كاربري، اين نوع از فرسايش شكل گرفته است. بر اساس نتايج آزمون همبستگي واحدهاي زمين‌‌‌شناسي با پارامترهاي مورفومتريك آبكندها مشاهده شد جهت آبكند، عرض پايين آبكند و عمق متوسط در سطح اطمينان 95 درصد با واحد زمين‌‌‌شناسي ارتباط معني دار دارند. همچنين شيب هدكت، نفوذپذيري و طول آبكند در سطح اطمينان 99 درصد با واحد زمين‌شناسي ارتباط معني دار دارند. به عبارتي واحدهاي زمين‌‌‌شناسي آبرفتي و كنگلومراي ماسه‌اي منجر به ايجاد تفاوت مشخصات هندسي آبكندها شده اند. در آبكندهاي مستقر بر واحدهاي زمين‌‌‌شناسي آبرفتي (محدوده رودخانه شانق)، به دليل سست بودن آبرفت، گسترش طولي، عرضي و عمقي آبكندها بيشتر است. ولي در آبكندهاي شانق كه عمدتاً بر روي بستر كنگلومراي ماسه‌اي با مقاومت بيشتر قرار دارند، توسعه آبكند كمتر بوده است. در كل مشخص شد ايجاد و گسترش آبكند صرفاً از پارامترهاي مساحت و شيب تأثير نمي‌پذيرند و عوامل ديگر از جمله زمين‌‌‌شناسي منطقه در توسعه آبكند نقش دارند. همچنين خصوصيات فيزيك وشيميايي خاك و نيز نوع كاربري تأثير به سزايي در ايجاد و گسترش آبكند دارند كه مي‌توان با ارائه برنامه‌هاي مديريتي صحيح، در جهت تثبيت و كنترل فرسايش آبكند اقدام نمود.

224308

سيلاب و رودخانه

مهندسي منابع طبيعي

دانشگاه صنعتي اصفهان