تعيين ظرفيت چرا با استفاده از داده هاي زميني و سنجش از دور در مراتع زاگرس جنوبي (منطقه مورد مطالعه: استان كهگيلويه و بويراحمد)

اصفهان : دانشگاه صنعتي اصفهان

مهندسي منابع طبيعي

دكتري

مراتع و جنگلها جزو بزرگترين سرمايه¬هاي ملي محسوب مي¬شوند. نقش اين عرصه‌ها در تامين علوفه دام¬هاي اهلي و حيات وحش، حفاظت خاك، جلوگيري از سيلاب، افزايش نفوذ آب و افزايش آب¬هاي زيرزميني، توليد گياهان دارويي- صنعتي و حفظ ذخاير ژنتيك گياهي و جانوري انكارناپذير است. افزايش تعداد دام و چراي بي¬رويه و چراي زودرس از مهمترين عوامل تخريب پوشش گياهي در ايران و ساير كشورها دانسته¬اند. يكي از مهمترين علل تخريب مراتع عدم توجه به ظرفيت چراي مراتع مي¬باشد. هدف اصلي پژوهش حاضر تعيين ظرفيت چرا با استفاده از داده¬هاي زميني و سنجش از دور در مراتع استان كهگيلويه و بويراحمد بوده است. در اين تحقيق تعيين توليد خالص اوليه و ظرفيت چراي مراتع با استفاده از نمونه¬برداري صحرايي، تصاوير ماهواره اي و مدلسازي صورت گرفت. به منظور تعيين ظرفيت چراي مراتع استان كهگيلويه و بويراحمد عوامل مؤثر بر ظرفيت چراي مرتع مانند نياز روزانه هر واحد دامي، طول دوره چرا، ضريب برداشت مجاز، توليد علوفه، محدوده تيپ‌هاي گياهي، نياز غذايي هر واحد دامي و فصل چرا در نظر گرفته شد. براي تعيين ظرفيت چرا شرايط بارندگي¬ها و متوسط توليد 10 ساله در سالهاي 2009 تا 2018 و در سال نمونه¬برداري مدنظر قرار گرفت. ابتدا براي برآورد توليد خالص اوليه عناصر اقليمي مانند متوسط دماي ماهيانه، مجموع بارش ماهيانه و تعداد ساعات آفتابي ماهيانه از ايستگاه‌هاي هواشناسي اخذ و ميزان تابش موثر خورشيد با توجه به تعداد ساعات آفتابي و موقعيت منطقه در محيط GIS محاسبه و پهنه‌بندي انجام گرفت. با استفاده از نقشه¬هاي ميزان بارش، دما، ساعات آفتابي، شاخص¬ NDVI مستخرج از تصاوير موديس و سنتينل-2، توليد خالص اوليه از طريق مدل CASA برآورد گرديد. صحت¬سنجي نقشه توليد خالص اوليه با استفاده از داده-هاي زميني و طرح¬هاي مرتعداري اداره كل منابع طبيعي استان انجام شد. پتانسيل توليد خالص اوليه منطقه نيز با كمك مدل Miami انجام گرفت و تاثير فعاليت¬هاي انساني بر توليد خالص اوليه توسط مقايسه مدل Miami و CASA بررسي ‌شد. نهايتا نقشه ظرفيت چرايي با استفاده از نقشه¬هاي توليد خالص اوليه ماهيانه، اطلاعات زميني، توليد گياهان قابل چراي دام، وضعيت مرتع، ضريب برداشت مجاز، مساحت قابل چراي دام و نقشه شيب در طول دوره چرا استخراج گرديد. شاخص خشكسالي (SIAP) با استفاده از داده¬هاي بارش جهت بررسي اثر خشكسالي بر ظرفيت چرايي برآورد شد. نتايج نشان داد كه مقدار توليد واقعي حاصل از تصاوير ماهواره اي در منطقه مطالعاتي بين 4/2 تا 2/393 kg/ha در سال 2018 متغير است. همچنين نتايج نشان داد كه اختلاف توليد واقعي و بالقوه در استان بيش ازgC/m2/month 56 بوده كه مي‌تواند نشان¬دهنده اثرات منفي دخالت¬هاي انسان در اكوسيستمهاي مرتعي منطقه باشد. همبستگي بالاي 80 درصد بين نقشه¬هاي توليد و داده¬هاي زميني و همچنين معنادار بودن اين روابط در كل تيپ¬هاي مطالعاتي(p-<0.05)، امكان استفاده از آنها در برآورد ظرفيت چرايي را فراهم نمود. حداقل و حداكثر ظرفيت چرايي منطقه مطالعاتي در سال 2018 در يك دوره چرايي 100 روزه به ترتيب 1809 و 297146 واحد دامي در منطقه با وسعت 258387 هكتار بدست آمد؛ كه بيشترين مقدار در مراتع با ظرفيت خوب ديده شد. اين مراتع بيشتر در شرق، شمال و مركز استان قرار داشتند. به تدريج از شرق به غرب و از شمال به جنوب ظرفيت چراي مرتع كاهش يافت. مطابق SIAP در سال 2010 و 2017 استان خشكسالي شديدي را سپري كرده است. اما در سال 2013 و 2016 خشكسالي متوسط بوده است. بررسي پايش ظرفيت چرايي از سال 2009 تا 2018 نشان داد كه در زمان خشكسالي ميزان واحد دامي حدود 7/0 در هكتار كمتر از ترسالي ها بود. بطور كلي نتايج نشان داد كه داده¬هاي ماهواره¬اي با مقياس¬هاي مكاني مختلف قابليت تعيين ظرفيت چرايي در مراتع را دارند و مي¬تواند به¬عنوان يك ابزار مديريتي توسط مرتعداران و سازمان¬هاي مربوطه استفاده شود. ايجاد نقشه ظرفيت بهنگام مرتع از چراي مفرط و خسارت¬هاي اقتصادي جلوگيري كرده و امكان گزارش دهي به روز از ظرفيت چرايي را در كوتاه¬ترين زمان فراهم مي¬نمايد. در مجموع، جهت حفاظت از اكوسيستم¬هاي مرتعي و استفاده پايدار از آنها، بهره¬گيري از فن¬آوري سنجش از دور در ارزيابي و پايش پيوسته ظرفيت چرايي اين اكوسيستم ها در ايران و ساير كشورها پيشنهاد مي¬گردد.

223607

علوم مرتع

مهندسي منابع طبيعي

دانشگاه صنعتي اصفهان