غربالگري براي تحمل به تنش شوري در لاين‌هاي خويش‌آميخته نوتركيب (RILs) حاصل از تلاقي بين‌گونه‌اي و بخشي از ژرم‌پلاسم جهاني گلرنگ در كشت بهاره

اصفهان : دانشگاه صنعتي اصفهان

كشاورزي

كارشناسي ارشد

پديده تنگناي ژنتيكي بخش زيادي از تنوع گلرنگ را طي هزاران سال انتخاب طبيعي و مصنوعي از بين برده است. بر اين اساس دو راهكار اساسي از سال 1390 در قالب پروژه اصلاح گلرنگ در دانشگاه صنعتي اصفهان مدنظر قرار گرفت. در راه كار اول از تلاقي بين‌گونه‌اي براي بازگرداندن بخشي از تنوع گم‌شده به‌ويژه براي تنش خشكي و شوري استفاده شد و در راه كار دوم جمع‌آوري و انتخاب درون ژرم پلاسم جهاني گلرنگ مدنظر قرار گرفت. تنش شوري يكي از مهم‌ترين تنش‌هاي غيرزيستي است كه نقش بسيار مهمي در كاهش عملكرد گياهان دارد. در مطالعه اول تأثير تنش شوري بر روي صفات مورفولوژيك و زراعي 49 لاين نوتركيب حاصل از سه تلاقي‌ بين‌گونه‌اي گياه گلرنگ از طريق ارزيابي در دو محيط تنش شوري و عدم تنش به‌صورت طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي با 3 تكرار بررسي شد. تلاقي¬هاي بين سه گونه گلرنگ قبلا به‌صورت (TP) C. tinctorius× C. palaestinus،×C. oxyacanthus (TO) C. tinctorius،C. oxyacanthus (PO) × C. palaestinus انجام شده بود. در مطالعه دوم انتخاب درون 100 ژنوتيپ از ژرم پلاسم جهاني گلرنگ زراعي در قالب طرح آگومنت صورت گرفت. هر دو آزمايش در مزرعه تحقيقاتي دانشكده كشاورزي دانشگاه صنعتي اصفهان در سال زراعي 1400-1399 انجام شدند. نتايج مطالعه اول نشان داد كه تنوع ژنتيكي بالايي بين لاين‌هاي نوتركيب براي تحمل به تنش شوري و صفات زراعي و مرفولوژيك وجود دارد. بيش‌ترين مقدار وراثت‌پذيري عمومي در شرايط عدم تنش شوري مربوط به صفات ميزان پتاسيم در بافت برگي(31/76 درصد) و پس‌ازآن ميزان سديم (06/58درصد) بود. صفات وزن هزار دانه و تعداد غوزه در بوته هم وراثت‌پذيري عمومي بالايي داشتند. تنش شوري باعث كاهش معني داري در صفات قطر غوزه، وزن غوزه، تعداد دانه درهرغوزه، عملكرد دانه، وزن هزار دانه، درصد روغن دانه، محتواي نسبي آب برگ، مقدار عنصر پتاسيم و عملكرد روغن گرديد. بيش‌ترين مقدار كاهش مربوط به صفت عملكرد دانه در بوته (59/52 درصد) بود. شاخص تحمل به تنش شوري با صفاتي همچون وزن هزار دانه، تعداد دانه در هر غوزه، وزن غوزه و عملكرد روغن دانه همبستگي مثبت نشان داد. بر اساس نتايج مربوط به ضرايب همبستگي، صفات ارتفاع بوته، تعداد غوزه در بوته، وزن غوزه، تعداد دانه در غوزه و وزن هزار دانه به دليل همبستگي بالا با صفت عملكرد دانه از اجزاء مهم و صفات مؤثر بر عملكرد دانه بودند. به‌منظور بررسي هم‌زمان كليه صفات بررسي‌شده و شاخص‌هاي تحمل به تنش و پايداري عملكرد، از مؤلفه‌هاي اصلي براي انتخاب بر اساس جميع صفات استفاده شد. لاين هاي نوتركيب 1TP، 8TP، 158TO و184TO ازلحاظ عملكرد دانه درصد روغن دانه در هر دو محيط نرمال و تنش ، نسبت به سايرين بهتر بوده و جزو ژنوتپ هاي پايدار با شاخص مقاومت به تنش بالا هستند. در مطالعه دوم تنوع بسيار بالايي در ژرم پلاسم جهاني موردمطالعه ازلحاظ كليه صفات و تحمل به تنش شوري مشاهده شد. وجود ارقام خارجي با عملكرد بالا و متحمل به تنش نشان داد كه اين ارقام به‌عنوان مخزن ژني مفيد براي عملكرد روغن، تحمل به تنش و اصلاح برخي ويژگيهاي نامطلوب ارقام داخلي (نظير پابلندي) سودمند مي‌باشند. بر اساس نتايج حاصل، رقمG94 از اصفهان،G11 از ايتاليا، G16 از دانمارك و G41 از اوكراين را مي‌توان متحمل‌ترين به تنش شوري ازنظر شاخص CSI (شاخص تركيبي تحمل) و همچنين با عملكرد قابل‌قبول در هر دو محيط معرفي كرد. ارقامG41 از اوكراين،G85 و G94 از ايران، G58 از مصر، G52 از آمريكا در هر دو محيط تنش و عدم تنش شوري، بالاترين درصد روغن دانه را به خود اختصاص دادند. ازآنجايي‌كه گلرنگ زراعي و خويشاوندان نزديك آن در دامنه جغرافيايي گسترده از شرق تا غرب دنيا و به‌ويژه ايران پراكنده‌شده است، و در برخي از اين مناطق به دليل دارا بودن شرايط اقليمي خاص احتمال تكامل نمونه‌هاي ويژه وجود دارد، نتايج اين مطالعه مي‌تواند در بهنژادي ساير صفات بويژه ساير تنشهاي غير زيستي و زيستي نيز در آينده مورداستفاده قرار گيرد.

219401

ژنتيك و بهنژادي گياهي

مهندسي كشاورزي

دانشگاه صنعتي اصفهان