مدل‌سازي تخصيص بهينه كاربري اراضي اصفهان بزرگ

اصفهان : دانشگاه صنعتي اصفهان

منابع طبيعي

دكتري

در سال‌هاي اخير تغييرات كاربري اراضي در اصفهان بزرگ به‌شدت اتفاق افتاده است و تلاش براي شبيه‌سازي فضايي آن براي اتخاذ تصميمات مناسب در برنامه‌هاي مديريت كاربري اراضي و دستيابي به توسعه پايدار ضروري است؛ بنابراين هدف از انجام بخش اول و دوم پژوهش حاضر، مدل‌سازي تخصيص كاربري اراضي و تحليل اين تغييرات مي‌باشد. بدين منظور، ارزيابي و مدل‌سازي كاربري اراضي كشاورزي، توسعه شهري و صنعتي در منطقه اصفهان بزرگ با استفاده از مدل‌هاي ارزيابي چند‌‌معياره انجام شد. ابتدا داده‌هاي موردنياز (شامل متغيرهاي توپوگرافي، منابع آب، زمين‌شناسي، كاربري اراضي، دسترسي‌ها، عوامل زيرساختي، منابع زيستي، پارامترهاي خاك و اقليم) شناسايي و نقشه‌هاي تناسب آن‌ها به روش فازي تهيه و وزن عوامل با استفاده از فرايند تحليل سلسله مراتبي تعيين گرديد. سپس نقشه‌هاي تهيه شده، با استفاده از روش تركيب خطي وزني با هم تلفيق و درنهايت نقشه‌هاي نهايي تناسب اراضي با توجه به نظرات متخصصين تهيه و طبقه‌بندي گرديد. نتايج نشان داد كه حدود 586/9، 197/2 و 24 كيلومترمربع (20/3، 6/9 و 0/08 درصد) از مساحت كل منطقه به ترتيب براي كاربري‌هاي كشاورزي، توسعه شهري و صنعتي مناسب مي‌باشد. همچنين شمال غرب و جنوب شرق منطقه در محدوده نامناسب قرار دارد. در بخش دوم، تغيير كاربري و پوشش اراضي در منطقه از سال 1996 تا 2018 بررسي و تغييرات آينده آن براي سال‌هاي 2030 و 2050 پيش‌بيني گرديد. براي اين منظور، روش‌هاي شئ‌گرا و درخت تصميم‌گيري بر روي تصاوير ماهواره‌اي لندست و سنتينل-2 اعمال شد. از مدل تركيبي اتوماتاي سلولي و زنجيره‌ي ماركوف براي تجزيه‌وتحليل روند گذشته و پيش‌بيني تغييرات كاربري اراضي آينده استفاده شد. سپس تغييرات كاربري اراضي با استفاده از سنجه‌هاي سيماي سرزمين بررسي شد. نتايج نشان داد كه مساحت اراضي مسكوني از 13016 هكتار به 154194 هكتار در فاصله سال‌هاي 2050-1996 افزايش يافت، درحالي‌كه مساحت اراضي كشاورزي از 177067 هكتار به 40000 هكتار در همان مدت زماني كاهش يافت. طبق نتايج بخش دوم بيشتر تغييرات، مربوط به افزايش مناطق مسكوني و كاهش اراضي كشاورزي مي‌باشد. نتايج اين پژوهش، مي‌تواند به‌عنوان يك تحليل تصميم‌گيري چندمعياره براي به دست آوردن بينشي عميق جهت استفاده پايدار از منابع طبيعي محسوب شده و بر اساس آن سه سناريوي ممكن (روند اكولوژي و اقتصادي اجتماعي فعلي، حفاظت از اراضي كشاورزي و توسعه شهري-صنعتي) طراحي و مدل‌سازي شود. در بخش سوم، به تجزيه و تحليل سيستمي بازه‌ي 5 حوضه رودخانه زاينده‌رود، اقدام گرديد. حوضه در حال حاضر با مشكلات محيط‌زيستي بسياري مانند كمبود منابع آب، افزايش جمعيت، توسعه شهري و تخريب زمين‌هاي كشاورزي روبروست؛ بنابراين براي اولين بار رويكرد پويايي‌شناسي سيستم (با در نظر گرفتن زيرسيستم‌هاي كاربري اراضي، منابع آب و جمعيت) در منطقه مطالعاتي به كار گرفته شد. با استفاده از اين مدل، به توصيف اتصالات پيچيده ميان متغيرهاي مهم كاربري اراضي و منابع آب پرداخته شد. هدف از بخش سوم بررسي ارتباط و بازخورد بين كاربري‌هاي اراضي و منابع آب در منطقه است. تغييرات كاربري اراضي گذشته در بازه‌ي 5 حوضه رودخانه زاينده‌رود مورد تجزيه‌وتحليل قرار گرفت و با استفاده از اين نتايج، تغييرات آينده پيش‌بيني شد. بر اساس نتايج، بيشتر تغييرات مربوط به افزايش مناطق مسكوني و كاهش اراضي كشاورزي خواهد بود. با كمك اين مدل مي‌توان الگوي بهينه توسعه پايدار منطقه‌اي را شناسايي كرد. در رساله حاضر كاربرد تحليل سيستمي نسبت به مسائل مؤثر در آمايش سرزمين، امكان بررسي روابط علّي و معلولي بين متغيرها و عوامل اكولوژيك و اجتماعي در بحث تنظيم روابط بين كاربري‌ها و برآورد تنظيم ميزان نياز به زمين موردبررسي قرار گرفت. به‌كارگيري تحليل سيستمي در برنامه‌ريزي فضايي كاربري‌ها، امكان دستيابي به سناريوهاي احتمالي به منظور جهت دادن سيستم به سمت مطلوب را فراهم مي‌كند و در طول زمان هم مي‌توان كارايي برنامه و سناريوهاي كاربري آينده را پيش‌بيني نمود.

216215

محيط زيست- آمايش محيط زيست

مهندسي منابع طبيعي

دانشگاه صنعتي اصفهان

عليرضا سفيانيان، سعيد پور معصومي لنگرودي، سعيدرضا احمدي زاده

حسين مرادي، رضا جعفري، عبدالرسول سلمان ماهيني

علي لطفي، سعيد پورمنافي