مديريت پايدار منابع آب دشت مشهد با رويكرد هيدرولوژي اجتماعي و پويايي سيستم

اصفهان : دانشگاه صنعتي اصفهان

مهندسي عمران

كارشناسي ارشد

در جهان مدرن كمبود منابع آب و استفاده‌ي ناپايدار از آن به معضل جهاني بدل شده است؛ ازاين‌رو لزوم توجه به پايداري در مصرف و مديريت منابع و مصارف آب بيش از هر زمان ديگر احساس مي‌شود. از آنجايي‌كه مسائل در حوزه‌ي منابع آب با سيستم‌هاي اجتماعي، اقتصادي، سياسي، محيط‌زيستي و امنيتي در‌هم‌تنيده شده است نياز به رويكردهاي جامع‌نگر براي درك تعاملات يك سيستم درهم‌تنيده احساس مي‌گردد تا به كمك آن بتوان به اهداف توسعه‌ي پايدار دست يافت. رويكرد هيدرولوژي ‌اجتماعي دريچه‌اي نو براي شناخت هم‌تكاملي سيستم‌هاي در‌هم‌تنيده‌ي هيدرولوژيكي-اجتماعي است كه مي‌تواند با به‌كارگيري ابزارهاي مدل‌سازي نظير پويايي سيستم‌ها به شبيه‌سازي رفتار سيستم و درك تعاملات موجود در يك سيستم پيچيده بپردازد. براين اساس در اين تحقيق به دليل ناكارآمدي رويكردهاي گذشته‌ي مطالعاتي در دشت مشهد، بخشي‌نگري رويكردها و تشديد روزافزون معضلات پيش‌روي منابع و مصارف اين منطقه‌ي مطالعاتي از روش هيدرولوژي اجتماعي به منظور رفع بخشي از چالش‌هاي اين منطقه و ايجاد يك درك عميق از تعاملات حوضه استفاده شده است. در نتيجه، تحقيق حاضر ابتداً به كمك استفاده از روش‌هاي كيفي مطالعات زمينه‌اي، تحليل تطبيقي-تاريخي و انجام مصاحبه‌هاي عميق به درك پيچيدگي‌ها و تعاملات موجود در سيستم پرداخته و فهرستي از عوامل ايجاد و پيامدهاي تغيير حجم آبخوان منطقه‌ي مطالعاتي دشت مشهد را از ميان اطلاعات و روايات موجود استخراج و كدگذاري كرده است. در گام دوم به كمك تحليل حساسيت و مصاحبه با نخبگان، عوامل مؤثر در سيستم را به 3 دسته‌ي متغير انباشت، نرخ و عوامل خارجي تقسيم‌بندي گشته و با به كارگيري چارچوب مدل‌سازي سيستم‌هاي هيدرولوژيكي-اجتماعي و استفاده از نرم‌افزار Vensim، مدلي كمي و روابطي رياضي از تعاملات منابع و مصارف سيستم انسان-آب منطقه‌ي مطالعاتي مشهد در بازه‌ي 1380 تا 1400 توسعه داده شده است. درنهايت با نظر نخبگان، خروجي مطالعات كيفي و نتايج حاصل از مدل 4 مسير محتمل (ادامه‌ي روند موجود، توسعه در عين محدوديت، توسعه مبتني بر آگاهي از كمبود و سياست تخصيص و تسهيم مجدد) شناسايي و براي آينده‌پژوهي و تخمين رفتار سيستم در بازه‌ي زماني 1401 تا 1410 به مدل اعمال و نتايج حاصل ارائه شده است. خروجي مطالعه‌ي حاضر نشان مي‌دهد استفاده از رويكردهاي مبتني بر افزايش سواد آبي و حساسيت اجتماعي و اتخاذ مسير توسعه منطبق بر پايداري و افزايش آگاهي از كمبود مي‌تواند ميزان شاخص‌هاي پايش پايداري منبع را به‌طور قابل‌ملاحظه‌اي افزايش دهد. ازاين‌رو در مسير توسعه منطبق بر پايداري و افزايش آگاهي از كمبود شاخص تنش منبع(RSI) به ميزان 10%، شاخص ارزش‌افزوده با حذف اثر تورم به ميزان 9%، شاخص كمبود آب به ميزان 51% و شاخص آب در دسترس 2% بهبود را نسبت به مسير ادامه‌ي روند كنوني در سه سال آخر آينده‌پژوهي سيستم تجربه خواهد كرد.

214925

مهندسي و مديريت منابع آب

مهندسي عمران

دانشگاه صنعتي اصفهان

احسان توكلي نبوي

رامتين معيني، جهانگير عابدي كوپايي

حميدرضا صفوي، محمدحسين گل محمدي