توسعه مدل عامل بنيان جهت شبيه سازي-بهينه سازي رفتار كشاورزان و الگوي كشت بهينه؛ مطالعه موردي دشت عجب شير

كارشناسي ارشد

امروزه براي مدلسازي سيستم هاي پيچيده؛ از ابزارهايي همچون مدلسازي به روش عامل بنيان استفاده مي شود. سيستم هاي منابع آب از آن قبيل سيستم هايي هستند كه به صورت مستقيم متاثر از رفتار انسان ها است. مدلسازي به روش عامل بنيان به عنوان ابزاري مؤثر در زمينه مدلسازي رفتارهاي عواملي كه داراي حافظه، ويژگيهاي مختص به خود و ... به كار برده ميشود. در اين مطالعه به جهت سنجش مولفه هاي رفتاري تاثيرگذار بر رفتار حفاظت از آب كشاورزان از تلفيق مدل عامل بنيان و مدل اعتقادات سلامت استفاده شده است كه اين مدل داراي هفت مولفه اساسي از جمله شدت درك شده، حساسيت درك شده، موانع درك شده، منافع درك شده، خودكارآمدي، تشويق به عمل و عقايد عمومي است. در مدل عامل بنيان پيشنهادي در گام اول به بررسي وضعيت اقتصادي كشاورزان پرداخته ميشود، به اين صورت كه با كسر ميانگين هزينههاي كشت محصول در سال جاري از درآمد خالص حاصل از زراعت سال گذشته و مقايسه عدد حاصلشده با خط فقر، وضعيت اقتصادي كشاورز مشخص ميشود. در گام دوم كه بررسي وضعيت منابع آبي منطقه مطالعاتي است، كشاورزاني كه به سبب وضعيت مالي مناسب (بالاتر از خط فقر)، به اين گام رسيده اند با توجه به پيشبيني آب منطقه اي مبني بر خشكسالي يا ترسالي سال پيشرو، در مورد زراعت سال پيشرو (كشت محصول پر آببر يا كم آب بر) تصميم گيري ميكنند. در گام سوم با استفاده از مدل اعتقادات سلامت به شناخت عوامل روانشناختي موثر بر سنجش ميزان تمايل به حفاظت از آب كشاورزاني كه خشكسالي را از طريق آب منطقه اي متوجه شده اند پرداخته ميشود. با استفاده از روش معادلات ساختاري عوامل موثر بر رفتار تمايل به حفاظت از آب پارامترهاي حساسيت درك شده، منافع درك شده، باورهاي عمومي و خودكارآمدي به دست آمد. در ادامه با توجه به اين مدل، تمايل كشاورزان (پايين، متوسط و بالا) به دست ميآيد و كشاورزان بنا به تمايلات خود الگوي كشت انتخاب ميكنند. نتايج صحت سنجي چارچوب پيشنهادي نشانگر تخمين مناسب مدل از جريان ورودي به درياچه اروميه در مقايسه با دادههاي مشاهداتي ايستگاه هيدرومتري شيشوان است كه به اين منظور از دو شاخص آماري ريشه ميانگين مربعات خطا ( RMSE ) و شاخص نش-ساتكليف ( NS ) استفاده شد و به ترتيب اعداد 268 / 0 و 912 / 0 براي اين شاخصها به دست آمد كه در محدوده بسيار مناسبي قرار دارند. همچنين نتايج چارچوب پيشنهادي بيانگر كاهش مصرف آب در صورت تغيير مولفه هاي مدل اعتقادات سلامت (سناريو اجتماعي) و همچنين اعمال الگوي كشت كم آب بر براي كشاورزان پر مصرف (سناريو زيست محيطي) است. بنابراين به منظور كاهش مصرف آب در منطقه مطالعاتي بايد اقداماتي توسط ادارات مرتبط با آب و كشاورزي منطقه انجام شود كه سبب افزايش همكاري ميان كشاورزان، همكاري كشاورزان با مسئولين و جلوگيري از زراعت محصولات در اين منطقه توسط غير بوميان شود. از ديگر نتايج مدل ميتوان به زندگي حداقل 60 % از كشاورزان منطقه مطالعاتي اشاره كرد كه زير خط فقر هستند و به اين منظور با استفاده از محصولات پرآببر و پرسود در جهت تامين نيازهاي مالي خود در تلاش هستند. همچنين از باقيمانده كشاورزان منطقه، عموما كشاورزان جوان تحصيلكرده و داراي زمينهاي بزرگ و متوسط در راستاي حفاظت از آب گام برميدارند.

212025

دانشگاه علم و صنعت ايران

مهندسي عمران گرايش محيط زيست

دكتر عباس افشار - دكتر مهدي ضرغامي