استفاده از درشت بي‌مهرگان كف زي رودخانه‌اي به‌منظور تعريف يك شاخص ارزيابي زيستي سريع در حوضه رودخانه كارون، ايران

اصفهان : دانشگاه صنعتي اصفهان

منابع طبيعي

دكتري

آب شيرين و كيفيت خوب آن داراي نقش اساسي در زندگي بشر، حمايت از محيط زيست، بقا و تعالي جوامع انساني و اقتصاد مي¬باشد. يكي از بهترين روش‌هاي ارزيابي كيفيت آب، استفاده از شاخص¬هاي ارزيابي زيستي سريع، براساس مقادير تحمل يا حساسيت به اختلال¬هاي ناشي از فعاليت¬هاي انساني است. رودخانه‌ها و نهرهاي ايران همانند بسياري ديگر از رودخانه¬هاي جهان با مشكلات فزاينده ناشي از آلودگي¬ روبه¬رو هستند و تا كنون مطالعه‌اي در ارتباط با تعريف يك شاخص زيستي بومي در ايران صورت نگرفته است. از آنجايي¬كه مقادير تحمل و شاخص‌هاي ارزيابي مختص يك منطقه جغرافيايي بوده و استفاده از آن‌ها در مناطقي با ويژگي¬هاي بوم‌شناختي متفاوت منطقي و قابل پذيرش نمي¬باشد، بنابراين بومي‌سازي يك شاخص زيستي براي آب‌هاي جاري ايران امري ضروري به نظر مي‌رسد. در اين تحقيق، يك شاخص بومي و سازگار با شرايط اكولوژيك يكي از مهم‌ترين حوضه‌هاي آبي ايران (حوضه كارون بزرگ) تعريف و كارآيي آن مورد ارزيابي قرار گرفت. اين حوضه يكي از بزرگ‌ترين منابع آب شيرين ايران با حدود 56 رودخانه، اقليم‌هاي متنوع و زيستگاه‌هاي مختلف، از بالادست تا پايين¬دست مي‌باشد. نمونه‌برداري در 54 ايستگاه از رودخانه¬هاي اين حوضه (با حداقل طول 200 متر، شامل 10 پروفيل عرضي و مزوزيستگاه¬هاي مختلف) در چهار فصل (پاييز، زمستان، بهار و تابستان)، از آبان ماه سال¬ 1397 تا آذر ماه سال 1398، انجام گرفت. نمونه‌برداري از درشت¬بي‌مهرگان كف¬زي با استفاده از سوربر و دي‌نت انجام و در آزمايشگاه تا سطح خانواده شناسايي شدند. نمونه¬هاي آب در سه تكرار برداشت و در آزمايشگاه، 22 پارامتر¬ فيزيكي-شيميايي اندازه¬گيري شد. پارامترهاي هيدرو-مورفولوژي، زيستگاهي و توصيفي در محل نمونه‌برداري اندازه-گيري و ثبت شد. در اين مطالعه 101 خانواده از درشت¬بي‌مهرگان كف¬زي، متعلق به هشت رده و 21 راسته شناسايي شد. شيب استرس‌زا و شرايط حداقل آسيب¬ديده، با استفاده از 11 پارامتر فيزيكي-شيميايي آب و شش پارامتر فيزيكي زيستگاه با استفاده از آناليز مؤلفه¬هاي اصلي (PCA) تعيين شد.گروه¬هاي حداقل، متوسط و حداكثر آسيب¬ديده به ترتيب شامل 14، 26 و 14 ايستگاه بودند. تأييد و اعتبارسنجي شيب استرس‌زا و ايستگاه‌هاي مرجع با استفاده از بررسي روند تغييرات شاخص‌ كيفيت آب، شاخص فيزيكي زيستگاه، ساختار جوامع، شاخص‌هاي زيستي، آزمون‌هاي همبستگي و آزمون NMDS انجام شد. مقادير تحمل براي 95 خانواده از درشت¬بي‌مهرگان كف¬زي بر اساس شيب استرس-زا و با استفاده از روش ميانگين وزني تعيين شد. به‌منظور تعريف شاخص زيستي بومي با نام شاخص تحمل درشت¬بي¬مهرگان كف¬زي كارون (KMTI)، روابط رياضي مختلف بررسي و بهترين رابطه بر اساس كارآيي تمايز آن در فصول مختلف انتخاب شد. ميانگين كارآيي تمايز شاخص KMTI در چهار فصل 3/84 و در بهترين فصل، 90 درصد بود. جدول طبقه¬بندي كيفي آب براي شاخص KMTI، با استفاده از صدك¬هاي مختلف از امتيازهاي شيب استرس‌زا تعيين و بهترين جدول طبقه¬بندي بر اساس كارآيي تمايز آن‌ انتخاب شد. ميانگين كارآيي تمايز جدول طبقه¬بندي پيشنهادي نيز در چهار فصل 9/86 درصد بود. شاخص زيستي KMTI يك روش ارزيابي سريع كيفيت آب است كه تنها نيازمند شناسايي درشت¬بي¬مهرگان كف¬زي در سطح خانواده است. نتايج اين مطالعه و شاخص KMTI، جايگزين بسيار خوبي براي شاخص‌هاي غيربومي و همچنين ابزار مناسبي براي ارزيابي كيفيت آب در ايران و انتقال اطلاعات واضح و مختصر به مديران محيط¬زيست مي‌باشد. اين مطالعه مي‌تواند به¬عنوان پايه و اساس مناسبي نه تنها براي آب‌هاي داخلي كشور ايران، بلكه براي ساير كشورهاي واقع در همسايگي ايران باشرايط اقليمي مشابه (به ويژه كشورهاي جنوب غرب آسيا)، مد نظر قرار گيرد.

211509

شيلات(تكثير و پرورش آبزيان)

مهندسي منابع طبيعي

دانشگاه صنعتي اصفهان

جيمز استربلينگ، اندرياس برودر

يزدان كيواني، محمود رضا همامي، مهرداد فتح اللهي

عيسي ابراهيمي درچه، اميد بيرقدار كشكولي