توسعه شاخص ارزيابي كيفيت اكولوژيك چندپارامتري براي رودخانه‌هاي قابل گذر در حوضه كارون با استفاده از ماهيان

اصفهان : دانشگاه صنعتي اصفهان

منابع طبيعي

دكتري

اكوسيستم‌هاي آب شيرين به ويژه رودخانه‌هاي بزرگ براي انسان بسيار مهم بوده و در بخش‌هاي مختلف كاربردهاي مختلف دارد. درنتيجه اين كاربري¬ها، وضعيت اكولوژيك آنها به شدت تغيير كرده و مي‌كند. يكي از عناصر كيفي كليدي كه براي توصيف وضعيت منابع آبي مورد توجه است، داده‌هاي مربوط به جوامع ماهيان مي¬باشد. هدف اين مطالعه توسعه يك شاخص چندپارامتري به منظور ارزيابي كيفيت اكولوژيك اكوسيستم‌هاي رودخانه‌اي بر اساس ساختار جوامع ماهيان در حوضه رودخانه كارون است. به منظور انجام اين پژوهش، 54 ايستگاه انتخاب و نمونه‌برداري از جوامع ماهيان و آب در فصل تابستان سال 1398 انجام گرديد. نمونه‌برداري در هر ايستگاه در محدوده طولي 200 متر از رودخانه و با استفاده از الكتروشوكر صورت گرفت. نمونه‌ها با استفاده از فرمالين 10٪ تثبيت و براي شناسايي به آزمايشگاه ماهي‌شناسي دانشگاه صنعتي اصفهان منتقل و با استفاده از كليدهاي شناسايي معتبر تا سطح گونه شناسايي شدند. نمونه‌هاي آب در سه تكرار برداشت و به منظور اندازه‌گيري پارامترهاي فيزيكوشيميايي به آزمايشگاه مركزي دانشگاه صنعتي اصفهان منتقل شده و طبق روش‌هاي استاندارد اندازه‌گيري شدند. پارامترهايي از قبيل موقعيت ايستگاه‌ها، ارتفاع، شيب، عمق آب، عرض رودخانه، سرعت جريان آب، اندازه ذرات بستر، ميزان تغييرات در حاشيه و بستر رودخانه، ميزان پوشش گياهي در محل نمونه‌برداري اندازه‌گيري و ثبت شد. شرايط حداقل آسيب ديده با استفاده از 11 پارامتر فيزيكوشيميايي آب و شش پارامتر فيزيكي زيستگاه با استفاده از آناليز مؤلفه‌هاي اصلي و با بهره‌گيري از مؤلفه اول كه تعيين كننده بيشترين ميزان تغييرات در مجموعه داده‌هاست، تعيين شد. در اين طبقه‌بندي گروه‌هاي حداقل، متوسط و حداكثر آسيب ديده به ترتيب شامل 14، 26 و 14 ايستگاه بود. به منظور توسعه شاخص چندپارامتري با استفاده از جوامع ماهيان، 54 معيار اوليه با توجه به تركيب و غناي گونه‌اي، عادات تغذيه‌اي، وضعيت توليدمثلي، وضعيت مهاجرت و اولويت‌هاي زيستگاه محاسبه شد و در آناليزها مورد استفاده قرار گرفت. توانايي معيارها در شناسايي سطوح مضر عوامل استرس‌زا با استفاده از همبستگي آنها با عوامل غير زيستي مورد سنجش قرار گرفت و در نهايت بعد از انجام آناليزهاي مختلف، 15 معيار گزينش شد. با توجه به نحوه پاسخ‌دهي معيارها به پارامترهاي غيرزيستي، معيارها به دو گروه مثبت (آنهايي كه با افزايش آشفتگي كاهش مي¬يابند) و منفي (آنهايي كه با افزايش آشفتگي افزايش مي¬يابند) تقسيم و با استفاده از معادلات رياضي امتيازدهي شدند. در پايان، بهترين شاخص با توجه به بهترين تركيب از معيارهاي منتخب ساخته و ارايه شد. شاخص مذكور از هشت معيار شامل؛ فراواني نسبي گونه‌هاي بومي و بومزاد، فراواني نسبي گونه‌هاي متعلق به خانواده كپورماهيان، فراواني نسبي گونه‌ها در آب‌هاي با سرعت جريان آرام، غناي نسبي گونه‌هاي مهاجر، غناي نسبي گونه‌هاي وابسته به بسترهاي داراي پوشش گياهي، غناي نسبي گونه‌هاي متعلق به خانواده كپورماهيان سرمخروطي، غناي نسبي گونه‌هاي گياه‌خوار و تعداد گونه‌هاي ساحلي تشكيل گرديده است. شاخص پيشنهاد شده توانست ايستگاه‌هاي مورد مطالعه در حوضه كارون را از نظر كيفيت آب به 16 ايستگاه در وضعيت خوب، 5 ايستگاه متوسط و 29 ايستگاه بد طبقه‌بندي نمايد. كارايي تمايز شاخص مورد نظر 6/81 درصد برآورد گرديد كه نشان دهنده كارايي و قابليت خوب آن براي ارزيابي كيفيت زيست‌بوم‌هاي آب‌هاي جاري در حوضه رودخانه كارون است.

211031

تكثير و پرورش آبزيان

مهندسي منابع طبيعي

دانشگاه صنعتي اصفهان

جوزف فلاتمرچ، كارن بلاكسم

نصرالله مجبوبي صوفياني، محمودرضا همامي، اميد بيرقدار كشكولي

يزدان كيواني، عيسي ابراهيمي