چارچوبي نظري در تعيين آستانه بهينه دگرگوني، پيوستگي و پايايي مفهوم خاطره جمعي در مركز تاريخي تهران

دكتري تخصصي

دگرگوني ارزش¬ها، آداب فكري و زيستي و تغيير رابطه انسان با جهان و طبيعت، مخدوش شدن انسجام ديرينه كالبدي، اجتماعي و فرهنگي از جمله چالش¬هاي شهرهاي ايراني در دوران معاصر است كه فراموشي خاطرات جمعي و دگرگوني مفهوم شهر را در پي داشته است. مسئله پژوهش حاضر با مفهوم عام «خاطره جمعي» در شهرهاي ايران آغاز مي¬گردد و به منظور رعايت اصالت بومي پژوهش، تعريف پژوهش بر پايه يك پژوهش «مسئله¬محور» با ارزيابي تطبيقي چالش¬هاي موجود احصا شده در زمينه خاطرات جمعي در شهرهاي ايران و شناسايي مفهوم «دگرگوني» به عنوان كليدي¬ترين مسئله خاطره جمعي در شهرهاي ايراني صورت پذيرفته است. از اين رو، ضمن تدقيق دامنه مطالعه، هدف پژوهش، مطالعه دگرگوني، پيوستگي و پايايي مفهوم شهر و خاطره و تعيين آستانه بهينه آن در مركز تاريخي تهران به عنوان نماد دگرگوني در شهرهاي ايراني است. پژوهش، از روش كيفي و راهبرد پديدارشناسانه (پديدارشناسي توصيفي) استفاده مي¬كند. در اين نوشتار، ضمن مرور نوشتگان مرتبط با خاطره جمعي، دگرگوني، پيوستگي و پايايي، يك چارچوب نظري براي انجام مطالعه پديدارشناسانه تدوين گرديده و بر پايه آن مصاحبه¬ عميق نيمه¬ساختاريافته با اهالي مركز تاريخي تهران از اقشار و طيف¬هاي اجتماعي متفاوت به انجام رسيده است. نتايج اين پژوهش، علاوه بر گونه¬بندي خاطرات جمعي (خاطرات خانه و محله همچون آشنايي و همسايگي، حياط، بازي¬هاي كودكانه در كوچه، خاطرات فرهنگي-اجتماعي چون القاب افراد، نقل قصه¬، آيين پهلواني و هم¬نشيني مذاهب و اديان، خاطرات مذهبي نظير روضه¬هاي خانگي، محرم¬ها و جشن¬هاي نيمه شعبان، خاطرات ملي-سياسي همانند كودتاي 28 مرداد، انقلاب و جنگ تحميلي، خاطرات طبيعي همانند كوچ تابستانه به شميران و خاطرات شهري همچون احداث خيابان¬هاي رضاشاهي و احداث ساختمان¬ها و تاسيسات مدرن شهري نظير پلاسكو، اتوبوس¬هاي برقي)، صورت¬بندي نظري مفاهيم «دگرگوني»، «پيوستگي» و «پايايي» را در بر مي-گيرد. صورت¬بندي نظري مفهوم دگرگوني در مركز تاريخي تهران، حكايت از چهار سندروم يا نشانگان «دگرگوني متداوم»، «ترك محله پدري»، «آشيانه¬ خالي» و «فراموشي متداوم» دارد. همچنين تحليل مفهوم پيوستگي نشان مي¬دهد كه «پيوستگي ساختار» مركز تاريخي تهران در برخي از ابعاد كالبدي (از طريق تداوم حضور بناهاي تاريخي و سنت¬هاي معماري)، عملكردي (تداوم حضور پايگاه¬هاي مذهبي، جريان سكونت در برخي محلات و عملكرد بازار تهران) و معنايي-خاطره¬اي (تداوم حس و حال و برخي اماكن و محلات) به صورت نسبي همچنان وجود دارد؛ اما در زمينه ساختار اكولوژيك اين پيوستگي در طول زمان مخدوش گرديده و از اين رو نيازمند ترميم از طريق بازيابي نقش حياط¬هاي مشجر در ايجاد تعادل ميان فضاهاي سبز خصوصي و عمومي است. پابرجا ماندن برخي ابنيه و فضاهاي شهري تاريخي (همچون كاخ گلستان، خيابان سي تير)، برخي آيين¬هاي مذهبي، بازار و بازارچه¬هاي تاريخي و برخي عناصر طبيعي (نظير سايه مستدام البرز و چنار امامزاده يحيي) نيز، حكايت از پايايي لنگرگاه¬هاي كالبدي، رفتاري، ذهني-معنايي و طبيعي خاطره در مركز تاريخي تهران دارد. برپايه چارچوب نظري پژوهش، مي¬توان گفت كه آستانه بهينه دگرگوني، پيوستگي و پايايي در مركز تاريخي تهران در حدودي است كه در آن، «دگرگوني متداوم» محدوده متوقف گردد و ساختار شهر از طريق غلبه فرهنگ مرمت بر فرهنگ تخريب و نوسازي، حفظ شخصيت مركز تاريخي و حفظ سبك زندگي و شيوه سكونت اصيل تداوم يابد كه اين خود متضمن «توقف ترك محله پدري» و «بازگشت به آشيانه¬هاي خالي» است. همچنين لنگرگاه¬هاي خاطره از طريق حفظ يا يازيابي سرنخ¬هاي كالبدي (ابنيه تاريخي)، سرنخ¬هاي اجتماعي (بافت اجتماعي) و سرنخ¬هاي فرهنگي (قصه¬ها و ضرب¬المثل¬ها و زبان شيرين تهران) تثبيت گردند كه اين خود منجر به توقف «فراموشي متداوم» و حفظ خاطره جمعي خواهد شد.

209559

دانشگاه علم و صنعت ايران

شهرسازي

دكتر سيدعبدالهادي دانشپور- دكتر مهران علي الحسابي