كاربرد رمز در شعر خزعل الماجدي و نسيم شمال بر اساس نظريۀ زيبايي شناسي انتقادي

يحيي معروف

دانشگاه رازي

زبان و ادبيات عربي

دكتري

1400/9

چكيده ادبيات هر دورهاي متأثر از اوضاع و شرايطي است كه با آن برخورد دارد. شعر خزعل ماجدي(متولّد1951م) و نسيم شمال(1249ش- 1313ش) متأثّر از شرايطي است كه از ديرباز دشمنان، براي عراق و ايران پديد آورده بودند. اين دو شاعر در ابعادي گسترده و با نگرشي سلبينگر، وضعيّت مستقر جامعۀ خود را مورد نقد قرار دادهاند. نظريۀ زيبايي شناسي انتقادي به عنوان محصول مكتب فرانكفورت در قرن بيستم پا به عرصۀ وجود گذاشت كه عمدهترين هدفش را ميتوان مخالفت با وضعيّت موجود و در نهايت رهايي انسان معاصر بهعنوان يك موجود آزاد دانست. جـريان ادبـي شعر عربي و فارسي به دليل اشتراك در شرايط اجتماعي- فكري- سياسي، تجربههاي مشتركي را رقم زد كه اين تحوّل تقريباً هم در محتوا و هم در فرم آثار ادبي دو ملّت قابل مشاهده است. شيوۀ به كار گرفته شده در اين رساله، تطبيق اشعار دو شاعر ايراني و عراقي براساس مكتب آمريكايي و بر مبناي تحليل و تفسير كتابخانهاي است. يكي از مهمترين عناصر شعري مشترك خزعل ماجدي -به عنوان يك شاعر عراقي- و نسيم شمال -شاعر ايراني- روح و فضاي انتقادي است كه بر اشعارشان سايه افكنده است. ايندو اديب همچون نظريهپردازان مكتب فرانكفورت و نظريۀ زيباييشناسيانتقادي، ايدئولوژيكي بودن هر نوع اثر ادبي و غير ادبي را نفي ميكنند و اصالتش را را در استقلال آن ميدانند. از تحليل اشعار هر دو شاعر و فهم ديدگاههايشان چنين استنباط مي-شودكه ريشۀ تمام مشكلات ايران و جهان عرب بر اساس اين نظريه، سلطۀ سياسي حاكم است و راه ايجاد آزادي در جامعه، حذف سلطهگري در كشور ميباشد. انتقاد از سلطۀ سياسي حاكم، مخالفت با پوزيتيويسم، هنر انقلابي و... از جمله مباني اصلي است كه اين نظريه در دل خود دارد. خزعل ماجدي و نسيم شمال به صورت رمزي انديشههاي ضداستعماري خود را بيان نموده و براي تجسّم بخشيدن به واقعيّت كشور از رمزهاي اجتماعي و سياسي و اسطورهاي و ديني كمك گرفتهاند تا بدين وسيله اهداف و ارزشهـاي مـورد نظـر خـود را رواج دهند. اين نوشتار برآن است تا اصليترين دغدغههاي فكري هردو شاعر را از پنج جنبۀ مشترك: رمز سياسي، رمز اجتماعي، رمز اسطورهاي، رمز تاريخي و رمز ديني كه داراي بار نمادين است؛ از نظر زيباييشناسي انتقادي مورد مقايسه و تحليل قرار دهد.

209420

دانشكده ادبيات و علوم انساني

دانشگاه رازی کرمانشاه

محمّدنبي احمدي، تورج زينيوند

يحيي معروف