واكاوي سازوكارهاي تجديدحيات رودخانه‌هاي شهري به‌مثابه مكان‌هاي عمومي پايدار

دكتري

رودخانه، به‌عنوان يك فضاي شهري، بخشي از بستر محيطي- مكاني كيفيت زندگي شهرها به شمار مي‌آيد و تبديل آن به مكان‌ مؤثر و پايدار، در زمره رسالت‌هاي طراحي شهري محسوب مي‌شود. طراحي شهري، از طريق فعاليت انسان مبناي مكان سازي و با تمركز بر ايجاد «مكان‌ عمومي پايدار با محوريت رودخانه» درصدد ايجاد توازن با مقوله حفاظت اكولوژيك از رودخانه است. اين مسير مشترك، توأمان، زمينه‌هاي سلامت رودخانه و حضور انسان‌ها را فراهم نموده و در تبديل دوباره آن به بستر زندگي شهري مؤثر است؛ بستري كه در آن، ارزش‌هاي انساني و اجتماعي امكان بروز مي‌يابند. اهداف: در دو دهه اخير، در احياي نواحي آبكناري، جرياني با رويكرد «بازآفريني شهري پايدار» شكل‌گرفته كه در مورد رودخانه‌ها، به دنبال احياي آن‌ها در قالب «مكان‌هاي پايدار» با مشخصه‌هاي متمايز اجتماعي، فرهنگي، تاريخي و محيطي است. در همين راستا، رساله حاضر، در تلاش براي واكاوي چارچوب نظري و سازوكارهاي تجديدحيات فضاي عمومي رودخانه‌هاي شهري به‌مثابه مكان عمومي پايدار و سنجش كيفيت كنوني رودخانه‌هاي كشور در قالب چنين چارچوبي است. روش پژوهش: اين پژوهش، بنيان فلسفي تجربه‌گرايي و رويكرد آميخته پژوهي را برگزيده است؛ چراكه از يك‌سو، با گردآوري سازوكارهاي تجديدحيات رودخانه و معيارهاي مطلوبيت مكان عمومي پايدار روبرو است و از سويي، براي بررسي كيفيت مكان‌هاي عمومي مبتني بر رودخانه نياز به كمّي كردن آنها دارد. به همين منظور روش تحقيق مورد كاوي و چهار شهر اصفهان، اهواز، اردبيل و رشت، در چهار اقليم مختلف كشور و به‌واسطه شهرت ارتباط رودخانه با مردم براي مطالعه انتخاب‌شده است. سازوكارها و معيارها، از طريق ادبيات موضوع، واكاوي شده و به‌واسطه مطالعه اسناد كتابخانه‌اي و بررسي‌هاي ميداني از مديران دولتي، متخصصان، مديريت شهري و مردم شهرهاي منتخب تكميل و بومي‌سازي شده است. به‌منظور ارزيابي وضع موجود، از مصاحبه با 196 نفر از مردم حاضر در محدوده شهر/رودخانه‌هاي منتخب استفاده‌شده است. براي تحليل اطلاعات و اعتبارسنجي، از هر دو روش كمّي و كيفي استفاده‌شده است. يافته‌هاي پژوهش: مقايسه تطبيقي حاصل از مكان‌سنجي نمونه‌هاي موردي نشان مي‌دهد كه ازنظر مردم و بر اساس مدل موردنظر اين پژوهش، كيفيت كلي مكان‌هاي عمومي پيرامون رودخانه‌هاي كارون و زرجوب، در سطح متوسط رو به پايين، در باليقلي چاي در سطح متوسط و در زاينده‌رود، در سطح متوسط رو به بالا قرار دارند. بعلاوه، اقدامات اصلاحي تا حدودي موجب ارتقاي وضع رودخانه و مكان‌هاي عمومي آن شده است. همچنين، ضعف مشترك همگي اين مكان‌هاي عمومي، كم‌وبيش در زمينه پايداري اقتصادي و زيست‌محيطي، تاب‌آوري، زمينه گرايي، معاشرت پذيري، امنيت و ايمني، آسايش و راحتي و ... است. نتايج: يافته‌هاي پژوهش بيانگر آن است كه فرايند آينده‌نگر و طولاني‌مدت تجديدحيات رودخانه به‌مثابه مكان عمومي پايدار، به تنظيم مجدد روابط منسجم رودخانه با شهر، ساكنان و فراتر از آنها، با كل رودخانه، حوضه آبخيز و محيط‌زيست مي‌پردازد. حاصل چنين فرايندي، احياي رودخانه و ارتقاي آن به «مكان عمومي پايدار» در قالب چرخه «بسترسازي، مكان سازي پايدار، مكان‌داري و مكان پروري» است. توجه كافي به سازند‌هاي شكل‌دهنده مكان عمومي پايدار رودخانه محور، كيفيات مورد انتظار از چنين مكان‌هايي شامل تاب‌آوري، پايداري، انسجام و ارتباط، كارايي و اثربخشي، انسان‌مداري، تشخص و همگاني بودن و اثرات غايي آنها را فراهم مي‌سازد. سازوكارهاي كلان اين رويكرد شامل: توازن ابعاد رودخانه و مواجهه فعال و جامع‌نگر با آن، تسهيل نقش‌ها و عملكردهاي رودخانه، رويكرد كل‌نگر به رودخانه، اولويت سلامت رودخانه به‌عنوان سامانه زيستي باز و سرشار از تنوع، تمركز توأمان بر «درونداد، فرايند، برونداد، كيفيات، اثرات»، تأكيد بر پيوستگي رودخانه، زمينه‌سازي حضور انسان براي تجربه مكان، بازتعريف جايگاه رودخانه در نظام‌هاي زيست‌محيطي/ اجتماعي/ اقتصادي، تناظر فرايند با چرخه حيات مكان عمومي پايدار و متكي بر سازندهاي آن، توجه به انتظارات ساكنان شهر در فرايند مراجعه و تسهيل ارتباط شهر/ شهروندان/ رودخانه است.

196108

دانشگاه علم و صنعت ايران

دكتر مصطفي بهزادفر

شهرسازي

دكتر سيد عبدالهادي دانشپور