واكاوي زمينه هاي پيدايش الگوهاي رفتاري شهروندان در مكان هاي همگاني، مطالعه موردي: خيابان وليعصر شهر تهران

دكتراي تخصصي

چكيده اهميت و ضرورت: سياست‌گذاري‌ها و زمينه‌هاي متفاوت محيطي، همه جوانب حيات جمعي شهروندان در مكان‌هاي همگاني را تحت تاثير قرار مي‌دهند و پيدايش الگوهاي رفتاري در مكان برآيندي از سياست‌گذاري‌ها و زمينه‌هاي مذكور مي‌باشد. از اين رو، پرداختن به موضوع زمينههاي پيدايش رفتار در مكان مهم است و ضرورت ويژهاي دارد. مسئله: براساس سه مقوله حوزه دانش نظري، مطالعه موردي و رويه علمي-اجرايي مكانسازي مسئله تبيين ميشود. 1-در ديدگاهها و رويكردهاي نظري پيدايش الگوهاي رفتاري شهروندان در ارتباط با نيازها و انگيزهها و همچنين كيفيتهاي ابعاد گوناگون محيطي مكان همگاني، دانسته نشده و معلوم نيست. و دستهبندي مشخصي از انواع رفتارهاي متفاوت با توجه به دامنه فعاليتهاي گوناگون صورت نگرفته و حساسيت-پذيري آنها برمبناي نيازها انجام نشده است. 2-خيابان وليعصر شهر تهران كه براي راستيسنجي مفاهيم بهمنظور استفاده از راهبرد مطالعه موردي در پژوهش پيش رو بررسي ميشود، با طول تقريباً 18 كيلومتر، گستره آن از مناطق شمالي تا جنوب شهر تهران امتداد دارد و در طول اين خيابان ريزمكانهاي متنوع و شرايط متفاوتي موجود است كه زمينههاي پديدار شدن رفتارهاي مختلف هنجار و ناهنجار را فراهم كرده و اهميت، ارجحيت و شالوده آنها برمبناي نيازهاي انساني مشخص نيست. 3-در فرايندهاي مكانسازي و فعاليتهاي گروهي و بين رشتهاي، زمينههاي كنشگر در پيدايش الگوهاي رفتاري مشخص و محرَز نيستند و در اكثر برنامهها و طرحها هيچ جايگاهي ندارند و به دليل نبود آگاهي نسبت ماهيت و تبعات آنها، مورد توجه واقع نشدهاند. بنابراين، سوالات پژوهش در زمينههاي چگونگي افزايش همساختي رفتار در مكان همگاني، چگونگي تغييرات و حساسيتپذيري رفتارهاي پديدار شونده متناسب با دگرگوني اولويت نيازها، عوامل موثر بر سرزندگي مكان و ارتباط آن با همساختي رفتار، جايگاه كيفيتها و كميتهاي محيطي در هنجارمندي رفتار و چگونگي همساختي رفتار در گستره خيابان وليعصر با توجه به شرايط حاكم بر آن، مطرح ميشوند. هدف: ارتباط موضوع الگوهاي رفتاري در مكانهاي همگاني با حوزههاي گوناگون علوم اجتماعي و محيطي، پيچيدگي آن را نشان مي-دهد. بر اين اساس، هدف اصلي رساله تبيين انواع الگوهاي رفتاري و زمينههاي موثر بر پيدايش آنها در راستاي سوالات پژوهش ميباشد و از طريق دانشافزايي در پي ارائه بايدهاي بنيادي-كاربردي براي اصلاح رويههاي نامناسب وضع موجود است. روششناسي: روش پژوهش به لحاظ هدف بنيادي ميباشد و روششناسي آن بر مبناي رويكرد آميخته (كمي-كيفي) است. براي واكاوي (وارسي و كنترل چندباره دادهها) موضوع، فرايند داده پردازي و يافتهاندوزي در هفت مرحله طي شده است. در مرحله اول موقعيت خيابان و تدقيق ريزمكانها، در مرحله دوم پايهها، شالودهها و مضامين پديدارشناسي، در مرحله سوم پديدارشناسي انواع رفتارها و شرايط حاكم بر آنها در مكان همگاني، در مرحله چهارم تحليل حساسيتپذيري رفتار بر مبناي تغييرات اهميت نياز، در مرحله پنجم تاويل همساختي رفتارها متناسب با پاسخدهندگي كيفيتها در ريزمكانها، در مرحله ششم به فرجام رساندن زمينههاي كرانهاي و فرامكاني تحريك كننده و مستور، در مرحله هفتم نتيجهگيري، دانشافزايي و خردورزي انجام شده است. يافتهها و نتايج: مكان همگاني عرصهاي براي تعاملات اجتماعي و برآورده نمودن نيازهاي مختلف شهروندان است. 45 رفتار پديدار شونده بر مبناي 11 نوع نياز متفاوت در سه دسته رفتارهاي با ميزان همساختي بيشينه، مياني و كمينه طبقهبندي شدند. علاوه بر رفتارهاي مذكور، 9 رفتار ناهنجار كه زمينه و نياز مترتب بر آنها در پيمايش و سنجشهاي اوليه فرايند پژوهش مشخص نبود، در پيمايش و سنجشهاي ثانويه پژوهش، مقولههاي حس شهروندي، تعلق اجتماعي، حس مكان، نحوه ادراك و ميزان فهم متعارف، شرايط مكانيكي و كميت عناصر تشكيل دهنده محيط به عنوان عوامل موثر بر آنها مشخص و تبيين شد. براساس تغييرات اهميت نيازها در مدلسازي رفتارهاي پديدار شونده، جايگاه و حساسيت نياز تفريح و اوقات فراغت، كار، خريد، امورات ضروري روزانه و نياز امنيت با هم برابر است و نياز تخليه فشارهاي رواني با بيشترين اختلاف از مدار حد وسط حساسيتپذيري خارج است و زمينه پيدايش رفتارهاي با ميزان همساختي كمينه و ناهنجار را به وجود ميآورد و به عنوان يكي از عوامل موثر بر تنزل جايگاه مكان در حيات شهري قلمداد ميشود. پس از تبيين رابطه مكان سرزنده و همساختي رفتار، مطابقت نداشتن روند همساختي الگوهاي رفتاري متناسب با تغييرات شرايط كالبدي و اقتصادي-اجتماعي خيابان وليعصر از شمال به جنوب و مباحث تحليلي مرتبط با آنها، نظريه پيشنهادي رساله با عنوان رفتار آونگي ميان زمينههاي عيني و نامرئي محيطي مكان همگاني ارائه شده است و به منظور بيرونرفت از چالشها و معضلات مرتبط با مباحث، دستاورد علمي و پيشنهادات رساله در راستاي اصلاح ناكارآمديهاي رويههاي برنامهريزي و طراحي مكان، تشريح و تبيين شده است.

195786

دانشگاه علم و صنعت ايران

شهرسازي

دكتر مصطفي بهزادفر و دكتر رضا خيرالدين