تبيين نحوه اثر نيروهاي مختلف بر دگرگوني فرم شهرها؛ مورد مطالعاتي: شهر كرج

دكتري

فرم شهر در دهه¬هاي اخير آنقدر در مباحث مختلف تكرار شده است كه گويا امري بديهي است. با اين همه، با عميق شدن در اين مفهوم، روشن مي‌شود كه برداشت¬ها و اختلاف نظرهاي زيادي راجع به آن وجود دارد. تا پيش از اين، دو دسته¬ي اصلي به فرم شهر و عناصر آن پرداخته¬اند: مورخان معماري و شهرسازي و ريخت¬شناسان. با وجود گستردگي ادبيات فرم شهر، مي¬توان آن¬ها را در دسته¬هاي چيستي، چگونگي و چرايي تقسيم نمود. اغلب مطالعات فرم شهر، پيرامون چيستي فرم شهر و تا اندازه¬اي چگونگي فرم شهر بوده است و در خصوص چرايي فرم شهر و دگرگوني آن كمتر سخن گفته شده است. اين تحقيق دو هدف اكتشاف و تبيين دارد. در مرحله¬ي اول تلاش مي¬كند به اكتشاف و توصيف نيروهايي بپردازد كه موجب دگرگوني فرم شهر مي¬شوند. براي اين منظور از راهبردهاي استقرايي و پسكاوي بهره برده است و داده¬ها به صورت تركيبي از روش¬هاي كيفي وكمي گردآوري شده است. در گام اول از طريق مطالعات كتابخانه¬اي، به شناسايي اين نيروها پرداخته است. در گام بعد براي تبيين نحوه¬ي اثر اين نيروها، از نظريه¬هاي مختلف بهره برده است. فرم شهر لايه¬هاي مختلفي دارد و نيروهاي مختلف بسته به عمق آن، لايه¬هاي بالاتر را توليد و دگرگون مي¬كنند. در ادامه با استفاده از نظريه¬ي توليد فضاي لوفور، مدل مفهومي نحوه اثر نيروها تشريح شد. با توجه به نظريه¬ي توليد فضا، فرم شهر تنها شامل وجوه مختلف نيست بلكه، دگرگوني و توليد فرم نيز بخشي از فرم شهر است. اين نيروها در يك مطالعه¬ي موردي، در شهر كرج مورد بررسي قرار گرفتند. شهر كرج در چند مرحله، دگرگوني¬هايي را تجربه كرده است. اما فرم اصلي اين شهر، محصول زمانه¬ي معاصر و از سال 1335 تا كنون است. متأثر از تحركات اجتماعي و مهاجرت¬هاي مختلف كه خود نيز ناشي از مؤلفه¬ي قدرت است، شهر كرج فرم متفاوتي نسبت به شهرهاي بزرگ ديگر تجربه كرده است. در اثر اين تحركات اجتماعي و مهاجرت¬هاي گسترده، مناسبات همجواري جانشين مناسبات افقي و عمودي شده است كه نتايج مختلفي در فرم شهر داشته است. پراكنده¬رويي، وجود فضاهاي رها شده¬ي زياد نسبت به ديگر شهرها، همپيوندي پايين فرم شهري، فاصله مركز- پيرامون و به وجود آمدن سكونتگاه¬هاي غير رسمي فراوان، نبود پديده¬ي شمال شهر- جنوب شهر در اثر مناسبات همجواري، همگي از نتايج رشد سريع شهر كرج است. فرم شهر نه سوژه است و نه ابژه، بلكه دو بعد اصلي پديدارشناسانه و نشانه¬شناسانه دارد كه اولي به وجوه مختلف توليد شده¬ي فرم اشاره دارد و دومي به نيروهايي ارجاع دارد كه فرم را توليد و دگرگون مي¬كنند.

195399

دانشگاه علم و صنعت ايران

دكتر بهادر زماني

شهرسازي

دكتر اسماعيل شيعه - دكتر مصطفي بهزادفر