گونه شناسي اقليمي فضاي باز بومي محله اي پژوهش موردي: محله هاي همدان

دكتري

بافت درهم‌تنيده‌ي شهر تاريخي همدان، متشكل از محلههايي است كه هريك با مركز محلهاي مصطلح به «فضاي چمن» نمود يافته‌اند. اين فضاهاي پايدار و پويا كه پاسخگوي نيازهاي محيطي، فرهنگي-مذهبي و اقتصادي اهالي محله‌اند، با اقليم سازگارند و هنگام سرماي شديد زمستان، بهار و پاييز بادخيز و گرماي تابستان، آسايش حرارتي براي اهالي محله فراهم ميآورند. چگونگي هماهنگي ساختار فضاهاي باز بومي-محلهاي با اقليم و گونهبندي اين فضاها بر اساس اقليم، مهم‌ترين پرسش‌هاي پژوهش و شناسايي الگوي فضاي محلهاي همدان و كشف رابطه‌ي همبستگي كالبد اين فضاها با اقليم، مهم‌ترين اهداف پژوهش حاضرند. متغير مستقل، اقليم همدان و متغير وابسته آسايش حرارتي كاربران فضاي باز بومي محله اي ست كه با متغير تعديل‌كننده (چهارفصل و مورفولوژي فضاي باز محله‌اي) رابطه‌ي تعديلي دارد. متغيرهاي پژوهش با استفاده از برداشت‌هاي ميداني با دستگاه محيط‌سنج و نظرسنجي از طريق 4158 پرسش‌نامه در ده محله‌ي بااصالت همدان و نيز محله‌ي شاهد در نيمه‌ي فصول سال 1393 در سه وعده‌ي صبح، ظهر و شب انجام شده است. فرضيه‌هاي پژوهش عبارت است از: شاخصه‌هاي شاكله¬شناسي فضاي بومي-محله¬اي همدان مي¬تواند واجد ساختار گونه¬شناسي اقليمي باشد. همچنين تفاوت معناداري بين آسايش حرارتي اين فضاها با ساير فضاهاي باز شهري بر اساس شاخص¬هاي آسايشي وجود دارد. شاخص‌هاي اقليم جهاني، دماي معادل فيزيولوژيك، دماي مؤثر استاندارد و متوسط نظرسنجي پيش‌بيني‌شده، به‌عنوان شاخص‌هاي مبنا در ارزيابي فضاي باز بومي-محله¬اي همدان تعيين شده‌اند. از نظر هدف‌گذاري، پژوهش واجد استراتژي كاربردي و روش پژوهشي بررسي موردي با رويكرد توصيفي-تحليلي است. در گردآوري داده¬ها نيز از دو روش پيمايشي و پژوهش تجربي استفاده شده است. تاكتيك¬هاي پژوهش شامل مشاهده، پرسش‌نامه و استفاده از دستگاه محيط¬سنج است. براي گردآوري داده¬ها از روش بررسي ميداني استفاده شده و بر اساس آن، اطلاعات به‌دست‌آمده از دستگاه با شاخص¬هاي آسايش حرارتي بر اساس نرم‌افزار ريمن و داده¬هاي حاصل از پرسش‌نامه، با نرم‌افزار spss24 تحليل شده¬اند. براي ارزيابي تأثير متغيرهاي پيشگوي دما، رطوبت، فصل، تابش و باد بر آسايش حرارتي مركز محله‌هاي همدان، از مدل رگرسيون خطي استفاده شده كه بر اساس نتايج پرسش‌نامه، پيش‌بيني اين مدل در 6/86 درصد مواقع مطابق با واقعيت است. شانس آسايش حرارتي فصول با فرض ثابت‌بودن مقدار ساير متغيرها بدين‌ترتيب است: بهار 77/12 برابرِ زمستان، تابستان 14/17 برابرِ زمستان و همچنين زمستان 63/7 برابرِ پاييز. آسايش حرارتي در مركز محلات بومي در فصول پاييز و زمستان چندين برابر ساير فضاهاي باز شهري است؛ چنان‌كه ميانگين دماي معادل فيزيولوژي زمستان در محله‌هاي درجه اول 15/21 و در محله‌ي شاهد 46/8 ثبت شده است. يافته‌هاي پژوهش نشان مي¬دهد كه 1/67 درصد افراد از شرايط دمايي فضاهاي باز بومي محله‌اي رضايت داشته‌اند. ضمن آنكه ميزان رضايتمندي به‌ترتيب به فصول بهار، زمستان، پاييز و تابستان اختصاص دارد. آسايش حرارتي در محلات بومي همدان به شكلي چشم‌گير در فصول بهار، پاييز و زمستان بالاتر از جامعه‌ي شاهد است. اين امر حاكي از معماري متناسب با اقليم فضاهاي باز بومي محله‌اي همدان است و الگوي محله‌محور را تأييد مي‌كند. بر اساس آزمون من-ويتني، بين ميانگين شاخص pet و ميانگين دماي هواي حاصل از ارزيابي افراد، اختلاف معني¬دار آماري وجود ندارد؛ بنابراين، اعتبار يافته‌هاي حاصل از ارزيابي افراد از طريق پرسش‌نامه تأييد مي‌شود. پيشنهادهاي پژوهش ارائه‌ي گونه-شناسي و تبيين الگوي ساختاري فضاهاي باز بومي¬-محله‌اي همدان است. نظريه‌ي اصلي پژوهش اين است كه شاخصه مورفولوژيك فضاي محلي همدان، ساختار گونه‌شناسي اقليمي دارد. سه گونه‌ي ذوزنقه‌اي، مستطيلي و تركيب ذوزنقه با مثلث شكل ساختاري اين ميدانچه¬هاست و كشيدگي آن‌ها شمالي-جنوبي يا با چرخش 30 تا 40 درجه حول اين محور است. مساحت فضاي ذوزنقه‌اي عمدتاً حدود 1200 متر با متوسط كشيدگي 42 تا 65 متر و متوسط عرض 19 تا 25 متر و با نماهاي پيراموني به ارتفاع سه تا هفت متر است. كشيدگي طولي-عرضي ميدانچه با نسبت‌هاي دو به يك و سه به يك تداول دارد. اين فضاهاي باز عمدتاً بدون شيب يا با شيب بسيار مختصر شكل گرفته‌اند.

194358

دانشگاه علم و صنعت ايران

دكتر محمد ابراهيم زارعي - دكتر اصغر سيف

معماري

دكتر سيد مجيد مفيدي شميراني