عنوان
ارزيابي برنامههاي جامع توسعه شهري تهران با رويكرد تعيين الزامات برنامه پايتخت
نويسنده اصلي
عليرضا جاويد
مقطع تحصيلي
دكتري
چكيده
در پاسخ به ضرورت تفكر جامع و يكپارچه، براي تشخيص و تحليل ساخت‌مايه پيچيده و متغيير مسايل شهري، ارزيابي به مبحثي پايه در فرايند برنامه‌ريزي شهري تبديل شده است كه هدف اصلي آن، تبيين ميزان ارزش برنامههاي شهر به لحاظ تاثيرگذاري بر توسعه شهري، شكل‌دهي برنامه و اجراي مداخلات اجتماعي و بهبود مديريت است. عليرغم پيشرفت‌هاي قابل توجه در رويكردهاي نظري و روش‌هاي ارزيابي، در كشور ما تا كنون ارزيابي علمي از وضعيت برنامههاي جامع توسعه شهري انجام نشده؛ و همچنان پرداختن به الزامات محيطي بر مبناي شناخت مساله، و يافتن تكنيك‌هاي ويژه حل مساله متناسب با آن، با مشكل مواجه است. ماهيت برنامههاي جامع توسعه شهري و ارزيابي آن به ويژه در تهران، به دليل بنيان پوياي آن، از پيچيدگي‌هاي بسياري برخوردار است و قيود و نامعلومي‌هاي بسياري پيش روي سامانه‌هاي مواجهه ارزيابانه با سه برنامه جامعي كه تا كنون براي پايتخت تدوين شده، قرار مي‌گيرد. برونداد نظريه‌هاي ارزيابي برنامههاي توسعه شهري بر اهميت ساختارهاي نهادي، زمينه‌هاي تصميم، و ساز و كار روش‌هاي ارزيابي محيط تاكيد داشته و به چالش‌هاي اصلي ارزيابي برنامه‌ها پرداخته‌اند. پرسش‌هاي اصلي در اين پژوهش به ارزيابي ارزش منطقي برنامههاي جامع توسعه شهري در تهران، و نيز چگونگي سازوكارهاي موثر بر سطح ارزش منطقي برنامههاي موصوف، معطوف است. بر اين اساس، نوشتار حاضر كه پژوهشي بنيادي است، از نظر نوع هدف، ارزيابانه و توصيفي، و پژوهشي تبييني و انتقادي به شمار مي‌رود. نگارنده با اختيار رويكرد فلسفي تفسيرباوري انتقادي و با بكارگيري رويكرد كيفي روش شناسي، و نيز ارزيابي كمي سطح ارزش منطقي برنامه‌ها، كوشيده است تا به پرسش‌هاي پژوهش پاسخ دهد. در اين راستا، در گام نخست راهبردهاي موردكاوي و ارزيابي فرايندگرا و روش‌هاي تحليل اسنادي استفاده شد، و سپس راهبرد و روش نظريه زمينه‌اي ساخت‌باور براي پرسش چگونگي اختيار گرديد. برونداد تحليل داده در انطباق با راهبرد ارزيابي فرايندگرا، در اين پژوهش نشان داده است كه برنامههاي جامع توسعه شهري تهران بطور جدي با كاستي در ارزش منطقي مواجهند. به عبارت ديگر، برنامههاي موصوف به عنوان مبناي تصميم‌هاي آتي، و نيز محصول فرايندهاي صحيح تصميم‌گيري، وضعيتي نيمه مطلوب يا نامطلوب دارند. تحليل چگونگي كاستي ارزش منطقي برنامههاي جامع توسعه شهري تهران با بكارگيري فنون كدگذاري، تحليل يادداشت‌ها، و تحليل شرايط نشان از نقش شش انگاشت كليدي شامل"اقتصاد سياسي سازگار با ساخت قدرت"، "تقابل با ساختار فضايي پيچيده كلانشهر"، "محيط برنامه‌ريزي تحت ريسك"، "كاستي در چارچوب نهادي و ساختاري برنامه‌ريزي"، "برخورداري از برنامه بدون برنامه‌ريزي"، "عدم انطباق نظري و محتوايي برنامه با اقدام" در كاستي ارزش منطقي برنامههاي جامع مورد مطالعه دارد. هر يك از اين انگاشت‌ها كه به عنوان كدهاي گزينشي در فرايند تحليل معرفي شده‌اند، شامل كدهاي كانوني هستند كه شالوده ظهور اين انگاشت را تشكيل مي‌دهند. با مقايسه پيوسته اين كدها، شرايط زمينه‌اي و لايه‌هاي ناآشكار موثر بر شكل‌گيري آنها، روابط و ميانكنش ميان آنها تبيين شد. بطوري كه "اقتصاد سياسي سازگار با ساخت قدرت" و "تقابل با پيچيدگي سازمان فضايي كلانشهر" شرايط ساختاري، و "كاستي در چارچوبهاي نهادي-ساختاري برنامه‌ريزي" و "محيط برنامه‌ريزي تحت ريسك" شرايط زمينه‌اي را براي كاهش سطح ارزش منطقي برنامههاي جامع تدارك مي‌بينند. در اين بستر، "برخورداري از برنامه بدون برنامه‌ريزي" دليل اصلي اين كاستي است، كه در واكنش به آن، "عدم انطباق نظري و محتوايي برنامه با اقدام" به وقوع مي‌پيوندد.برونداد اين شرايط، ايجاد مناقشات جدى از حيث هزينه– فايدة اجتماعى – اقتصادى برنامه جامع توسعه شهري مبتني بر ثبات آسيب‌ها و تشديد و تهديد مشكلات (پيامدهاي فضايي در ابعاد محيط زيستي، اجتماعي-فرهنگي، كالبدي و اقتصادي-فعاليتي و ...) است، كه عليرغم برخورداري از برنامه جامع توسعه شهري در تهران بازنمون مي‌شود.
شماره ركورد
192174
دانشگاه
دانشگاه علم و صنعت ايران
رشته تحصيلي
شهرسازي
استاد راهنما
دكتر مصطفي بهزادفر