ارزيابي تغميم پذيري تغيير تدريجي در هدايت و كنترل مكان سازانۀ فرم

دكتري

همواره بحران كيفيت محيط كالبدي، به عنوان دغدغۀ كلان، طراحان و برنامه¬ريزان شهري را به پژوهش و تفحص پيرامون يافتن راه حلي جهت مواجهه با آن واداشته است. بالطبع اين موضوع كلان، از زواياي مختلف و با رويكردهاي متفاوت مورد بررسي قرار گرفته است. در اين پژوهش، رويه¬هاي موجود هدايت و كنترل شهرها، عامل مؤثر در انحطاط كيفيت محيط شناخته شده¬اند. رويه¬هايي كه نه تنها فرم شهري را در مقياس¬هاي مختلف با يكديگر مرتبط نمي¬سازند، بلكه با پيشنهاد توسعه¬هاي گسترده در يك سو و در عين حال داشتن داعيۀ حفاظت محيط طبيعي و اصول پايداري در سوي ديگر، دو گروه شهرگرايان و مدافعان محيط زيست را در مقابل يكديگر قرار مي¬دهند. در جستجوي يافتن رويۀ اصلاحي و يا جايگزين، تئوري و رهيافت تغيير تدريجي در نظام طراحي و برنامه¬ريزي شهري اروپا و امريكا، با ادعاي مرتبط ساختن فرم در مقياس¬هاي مختلف به طور گسترده¬اي به عنوان تئوري و ابزار هدايت و كنترل فرم شهرها در حال استفاده مي¬باشد. براين اساس، هدف پژوهش حاضر ارزيابي تعميم¬پذيري تئوري تغيير تدريجي در هدايت و كنترل مكان¬سازانۀ فرم در شرايط جهاني و نظام طراحي و برنامه¬ريزي شهري ايران به عنوان نمونۀ مطالعاتي مي¬باشد تا درصورت اين انطباق، به عنوان مبناي هدايت و كنترل شهرها پيشنهاد گردد. در پژوهش حاضر با معرفي اكولوژي به عنوان ديسيپلين پايۀ شكل¬گيري مفاهيم بنيادين تغيير تدريجي، از انطباق و بازتعريف مفاهيم اكولوژي در محيط مصنوع و در نتيجه استخراج نقاط لنگرگاهي و تبيين آنها براساس الزامات عرصه¬هاي شهري، شاخص¬هاي فرم مبتني بر تغيير تدريجي، استخراج گرديد. بنابراين براساس فرآيند سه سطحي، بعد، مؤلفه و شاخص، «همجواري»، «تسلسل مكاني»، «سازواي گونه-عناصر با محيط برحسب جمعيت عناصر و برحسب تعداد گونه»، «تنوع گونه¬عناصر»، «تنوع گونه¬پهنه»، «گذار»، «كليماكس» و «دگرديسي عناصر» به عنوان شاخص¬هاي انطباق فرم با تئوري تغيير تدريجي كشف و تبيين شدند. همچنين با انتخاب پراگماتيسم به عنوان پارادايم پژوهش و تعريف حوزۀ موضوع پژوهش ذيل تعميم استنباطي با رويكرد انتقال¬پذيري، كشف مسأله¬اي كه تعميم¬پذيري براساس آن سنجيده مي¬شود، ضروري مي¬نمايد. در رسالۀ حاضر با استفاده از روش فرامطالعه و كدگذاري ادبيات موجود در حوزۀ فرم شهري، پراكنده¬رويي به عنوان مسألۀ تعميم¬پذيري انتخاب گرديد. در نهايت پس از تعريف مكان¬محور پراكنده¬رويي شهري و استخراج شاخص¬هاي آن در شهرهاي ايران، چگونگي تأثير شاخص¬هاي فرم منطبق بر تغيير تدريجي بر شاخص¬هاي پراكنده¬رويي در دستور كار قرار گرفت. بنابراين، ادبيات پژوهش در حقيقت علاوه بر مشخص¬ساختن مرزهاي تئوري تغيير تدريجي و شاخص¬هاي انطباق فرم شهري با تئوري، احكامي را مبني بر نحوۀ ارزيابي تعميم¬پذيري صادر مي¬نمايد. براين اساس، با استفاده از رويكرد تركيبي كمي و كيفي در روش¬شناسي پژوهش، تأثير شاخص¬هاي انطباق فرم با تغيير تدريجي بر شاخص¬هاي پراكنده¬رويي در نمونۀ مطالعاتي در مقياس محله مورد ارزيابي قرار گرفت. به¬اين ترتيب كه پس از گونه¬شناسي پهنه¬هاي واقع در نمونۀ مطالعاتي كه در مقياس بلوك تعريف شدند و همچنين گونه¬¬شناسي ساختمان و خيابان به عنوان دو عنصر منتخب براساس كاراكتر شهري، داده¬هاي گردآوري شده در دوسطح اثباتي و هنجاري مورد تحليل قرار گرفتند. در سطح اثباتي مبتني بر گونه¬شناسي انجام شده، شاخص¬هاي ارزيابي فرم براساس وضع موجود محاسبه و تحليل شدند و در گام بعد، با تغيير شاخص¬ها به منزلۀ انطباق فرم با تغيير تدريجي كاراكتر شهري، چگونگي الزامات دگرگوني فرم، از منظر شاخص¬هاي پراكنده¬رويي بررسي شد. براين اساس، يافته¬هاي پژوهش نشان مي¬دهد، هدايت و كنترل فرم شهر مبتني بر تئوري تغيير تدريجي در مقياس مياني بدون در نظر گرفتن الزامات، تغييرات معناداري را در شاخص¬هاي پراكنده¬رويي – تراكم جمعيتي و سرانه¬ كاربري¬هاي فعال – باعث نمي¬گردد و حتي در مواردي باعث كاهش آنها مي¬شود. اين الزامات، شامل پياده¬سازي اصول تغيير تدريجي كاراكتر شهري از مقياس¬ كلان تا خرد، در نظر گرفتن سازواري كليۀ گونه¬عناصر با محيط و با يكديگر مي¬گردد.

191295

دانشگاه علم و صنعت ايران

شهرسازي

دكتر مهران علي الحسابي