تبيين سازوكارهاي توليد فضاي انحصاري در نواحي ساحلي پيراشهري كرانه جنوبي درياي كاسپين

دكتري تخصصي

از مهم‌ترين دغدغه‌هاي برنامه‌ريزان شهري و منطقه‌اي، تخصيص عادلانۀ فضا به فعاليت‌هاي متنوع است. دخالت عواملِ چندگانه، به پيچيدگيِ كوشش‌هاي برنامه‌ريزي براي برقراريِ توازن ميانِ خواست‌ها و منابع مي‌انجامد. بي‌ترديد، اين امر در زمين‌هاي با ارزشِ محيط طبيعي؛ همچون زمين‌هاي ساحلي، جنگلي، كشاورزي و غيره، اهميتي دوچندان مي‌يابد. زيرا، با افزايشِ مطلوبيتِ محيطي، تقاضا براي استقرارِ فعاليت‌هاي گوناگونِ انساني افزايش يافته و ضمنِ مواجهه با كمبودِ منابعِ با ارزش محيطي، كوشش‌هاي برنامه‌ريزانه با تنش‌هاي بيشتري براي تامينِ خواستِ عمومي از يك سوي و نگهداشتِ ميراثِ طبيعي به جاي مانده از سوي ديگر، رو‌به‌رو مي‌شوند. در اين ميان، زمين‌هاي ساحليِ پيراشهري به دليل امكانِ تداركِ بستر مناسب براي استقرارِ فعاليت‌هاي گوناگون از جمله تأمين معيشت و گذرانِ اوقاتِ فراغت انسان، از جذابيتِ بيشتري برخوردارند و در نتيجه، توجه گروه‌هاي گوناگوني را به سوي خود جلب مي‌كنند كه اين تقاضا غالبأ با تعارض و تضادِ منافع بينِ گروهي همراه است. بروندادِ چالشِ ياد شده، گاه در قالبِ فضاهايي بازنمون مي‌شود كه نشان از غلبۀ حسِ مالكيتِ فردي، در قالب جلوه‌هاي كالبديِ فضاهاي انحصاري دارد. از آنِ خود ساختنِ فضاهاي عمومي-همچون زمين‌هاي ساحلي و يا زمين‌هايِ با ارزشِ ملي- به ويژه در نواحيِ ساحليِ پيراشهري، جرياني است كه هم در كشورهاي بيشتر توسعه يافته و هم در جوامع كمتر توسعه يافته قابل مشاهده است. در شرايطي كه در ظاهرِ امر، اين فرايند در تمامي جوامع يكسان جلوه مي‌كند، در چراييِ زمينه‌ايِ اين پديده اما، سازوكارهاي مولد و محركِ شكل‌دهنده، رفتاريِ متمايز دارند. پرسش‌هاي اصلي در اين پژوهش به چيستيِ گونه‌شناسانۀ فضاهاي انحصاري در نواحي ساحليِ پيراشهريِ مورد مطالعه و نيز به چرايي و چگونگيِ سازوكارهاي شكل‌دهنده به آن‌ها تاكيد دارند. بر اين اساس، نوشتار حاضر كه پژوهشي بنيادي است، از نظر نوعِ هدف، پژوهشي اكتشافي و توصيفي-به تناسبِ پرسشِ چيستي- و نيز پژوهشيِ تبييني و انتقادي –به تناسبِ پرسشِ چرايي- به شمار مي‌رود. نگارنده با اختيارِ رويكرد فلسفيِ تفسيرباوري انتقادي و با بكارگيريِ رويكردِ كيفيِ روش‌شناسي كوشيده است تا به پرسش‌هاي پژوهش پاسخ دهد. در اين راستا، راهبرد موردكاوي و روشِ تحليلِ اسنادي براي پرسشِ چيستي، و راهبرد و روشِ نظريۀ زمينه‌ايِ ساخت‌باور براي پرسشِ چرايي، اختيار شد. بروندادِ كاربستِ روش‌ها و فنونِ گردآوري و تحليلِ داده در اين پژوهش، نشان داده است كه فضاهاي انحصاريِ پيراشهري در محدودۀ مورد مطالعه در دو دستۀ كلان، فضاهاي شكل‌گرفته با قدرتِ اقتصادي و فضاهاي شكل‌گرفته با قدرتِ سياسي گونه‌بندي مي‌شوند. در شرايطي كه گفتمانِ غالب، بر كنش‌گريِ بخش خصوصي در اختصاصي كردنِ بهره‌مندي از اموال عمومي دلالت دارد، برونداد اين پژوهش، نوع ديگري از فضاي انحصاري را مشخص كرده‌است كه با پشتيبانيِ قدرتِ سياسي، توسط كنش‌گران بخش عمومي ظهور يافته‌اند. هم‌چنين، تحليلِ چراييِ ظهورِ اين فضاها با بكارگيريِ فنونِ كدگذاري، تحليل يادداشت‌ها، تحليل ِشرايط (نقشۀ شرايط و نقشۀ دنيايِ اجتماعي) نشان از نقشِ شش انگاشتِ كليدي شاملِ "كاستي در چارچوبِ نهاديِ رسمي"، "تعارضِ قدرت"، "اقتصادِ سياسيِ غيرمولد"،" فرهنگِ پشتيبانِ انحصار"، "ساختارِ فضايي مولد انباشتِ بهره"، "بهره‌جويي توده‌اي" در سازوكارهاي شكل‌گيري فضاي انحصاري در نواحي ساحليِ پيراشهريِ مورد مطالعه دارد. هريك از اين انگاشت‌ها كه به عنوانِ كدهاي گزينشي در فرايندِ تحليل معرفي شده‌اند شامل كدهاي كانوني‌اي هستند كه شالودۀ ظهورِ اين انگاشت را تشكيل مي‌دهند. با مقايسۀ پيوستۀ اين كدها، شرايطِ زمينه‌اي و لايه‌هاي ناآشكارِ موثر بر شكل‌گيري آن‌ها، روابط و ميان‌كنش ميانِ آن‌ها تبيين شد. به طوري كه اقتصادِ سياسيِ غيرمولد و ساختارِ فضاييِ مولد انباشتِ بهره شرايطِ ساختاري و تعارض قدرت و فرهنگِ پشتيبانِ انحصاري كردنِ فضا شرايط زمينه‌اي را براي شكل‌گيري فضاهاي انحصاري پيراشهري تدارك مي‌بينند. در اين بستر، كاستي در چارچوب‌هاي نهاديِ رسمي-سامانۀ هدايت، مهار و پايشِ تحولاتِ فضاييِ پيراشهري-دليل اصليِ ظهور اين نوع فضا است كه در واكنشِ به آن، بهره‌جوئي توده‌اي با كنش‌گريِ گروه‌هاي غيررسمي در بازارِمستغلاتِ انحصاري پيراشهري به وقوع مي‌پيوندد. بروندادِ اين شرايط، ويران‌گري محيطي است كه از پيامدهاي انحصاري شدنِ فضاي پيراشهري است كه در قالبِ جدائي‌گزينيِ فضايي، افتِ كيفيتِ فضايي درون‌شهري، تخريبِ منابع و چشم‌اندازهاي طبيعي و غيره بازنمون مي‌شود. واژگانِ كليدي: فضا، فضاي انحصاري، نواحي ساحلي پيراشهري، كرانۀ جنوبي درياي كاسپين

191182

دانشگاه علم و صنعت ايران

پروفسور ژان روئگ

شهرسازي

دكتر رضا خيرالدين - دكتر مصطفي عباس زادگان