بررسي ميزان ظرفيت پذيري جمعيتي سكونتگاه‌هاي انساني در حوزه‌هاي گرم وخشك ايران در مقايسه با برنامه هاي آمايش سرزمين (نمونه موردي استان قم)

كارشناسي ارشد

حوزه هاي گرم وخشك به عنوان مناطقي با حساسيت هاي ويژه محيطي واقليمي همواره درطول تاريخ با محدوديت هاي بسيار زيادي برسر راه توسعه وگسترش سكونتگاه هاي انساني روبرو بوده اند، به گونه اي كه دراين مناطق محدوديت هاي محيطي به عنوان عامل تنظيم كننده جمعيت عمل مي كرده اند، اما در قرن هاي اخير وبا افزايش گستره دانش و فن آوري هاي نوين، نحوه استفاده از پهنه سرزمين به ويژه در حوزه هاي گرم وخشك دچار تغيير وتحولات بنياديني شده است و آثار خود رابر پيكره وساختار سكونتي وجمعيتي اين مناطق برجاي نهاده است. اما آنچه دراين بين اهميت دارد، عدم توانايي حوزه هاي گرم وخشك در تامين نيازهاي جمعيت جذب شده وساماندهي آن ها بدون برنامه مدون ويكپارچه است كه مشكلات زيادي را براي ادامه حيات وتوسعه سكونتگاه هاي اين مناطق فراهم آورده است. از نمونه هاي واضح اين موضوع مي توان به استان قم اشاره كرد، كه به دليل جمعيت پذيري فراتر از ظرفيت هاي خود درسال هاي اخير، ديگر قادر به حل مشكلات خود درقالب اقدامات درونزا نيست وبرآن شده است تا با استفاده از برخي منابع خارجي به حل مشكلات پيشرو خود بپردازد. بدين منظور هدف اين پژوهش برآن است تا ضمن ارائه چهارچوبي منطقي به منظور برنامه ريزي براساس ظرفيت پذيري جمعيتي اين مناطق ، بكوشد سياست هاي توسعه اي برنامه هاي ملي ومنطقه اي نظير برنامه آمايش سرزمين را باحساسيت هاي جمعيتي اين مناطق درآميزد و مقدمات برنامه ريزي آگاهانه دراين مناطق را فراهم آورد. پژوهش حاضر به عنوان پژوهشي برنامه ريزانه كوشيده است، بوسيله روش تحقيق توسعه اي-كاربردي با رويكردي آميخته از انواع روش هاي كيفي وكمي، مسائل پيشروي مرتبط با ظرفيت پذيري جمعيتي حوزه هاي گرم وخشك را مورد شناسايي و واكاوي قرار دهد. نتايج پژوهش حاضر نشان مي دهد كه عوامل موثر برظرفيت پذيري جمعيتي درحوزه هاي گرم وخشك به شدت تحت تاثير سطح رفاه ساكنين اين مناطق قرار دارند، به گونه اي كه ميزان حساسيت به عوامل رفاهي دراين مناطق به حدي است كه با كوچكترين تغييراتي در نحوه وميزان دسترسي به اين امكانات ممكن است، سكونتگاه هاي انساني اين مناطق دچار تغيير و تحولات جمعيتي شديدي شوند كه ساختارهاي سازنده اين مناطق را به طوركلي دگرگون سازد. دراين بين به نظر مي رسد برنامه هاي آمايش سرزمين به عنوان مهمترين برنامه هاي مرتبط با مسأله ظرفيت پذيري جمعيتي اين مناطق داراي بهترين شرايط و وسايل به منظور كاهش نارسايي ها وتنظيم روابط عناصر مختلف دخيل در اين مناطق باشند؛ اما گمان مي رود تاكنون دركشور به دلايل متفاوتي نظير عدم جامع نگري نتوانسته اند، به درستي نقش خود را ايفا نمايند. بنابراين نياز است، با اصلاحاتي در نحوه تهيه واجراي اين برنامه ها، ضمن كاهش نارسايي هاي موجود، توجه بيشتري به مسائل ويژه مناطق حساسي نظير حوزه هاي گرم وخشك صورت پذيرد. از اين رو به نظر مي رسد مهمترين اقداماتي كه بتوان بوسيله آن موجبات هماهنگي بيشتر برنامه هاي منطقه اي نظير آمايش سرزمين با حساسيت هاي ويژه مناطقي نظير حوزه هاي گرم وخشك را برقرار كرد، را مي توان در دوقالب اصلاح فرايندها ومفاهيم توليدي توسط برنامه هاي آمايش سرزمين كشور جستجو نمود. كلمات كليدي: جمعيت، حوزه هاي گرم وخشك، ظرفيت پذيري، آمايش

189091

دانشگاه علم و صنعت ايران

دكتر هومن بهمن پور

برنامه ريزي منطقه اي

دكتر اسماعيل شيعه