راهنماي طراحي شهري فضاي مذهبي با تاكيد بر آداب زيارت نمونه مورد مطالعه: خيابان شيرازي مشهد حدفاصل چهارراه شهدا تا حرم مطهر

كارشناسي ارشد

چكيده فضاهاي شهري به سبب معاني خود از يكديگر متمايز مي¬شوند. در صورت درك معاني ويژه هر فضا رفتارهاي متناسب با آن بروز مي¬يابند. فضاي مذهبي يكي از معنادارترين فضاها بين فضاهاي شهري است كه به ويژه در كشور ما به واسطه فرهنگ و اعتقادات مردم از جايگاه بخصوصي برخوردار است. روح معنوي فضا و معاني قدسي آن، رعايت آداب، اعمال و رفتار خاصي را از سوي زائرين طلب مي¬كند. امروزه به دليل توجه بيش از حد به ماديات و بهره¬وري¬هاي اقتصادي در فضاهاي مذهبي، مفاهيم و معاني مورد نظر در ذهن زائر تداعي نشده و زمينه ساز بروز رفتارهايي است كه يا در شان فضا نبوده و يا به واسطه بودن در اين فضا تغييري نكرده است. لذا لزوم توجه به ايجاد بستري مناسب براي انتقال معاني مورد انتظار از فضاهاي مذهبي در جهت بروز رفتارهاي متناسب با زيارت و آداب آن ضروري به نظر مي¬رسد. وجود حرم مطهر امام رضا (ع) درشهر مشهد، اين شهر را به يكي از قطب¬هاي مهم زيارتي و كانون گردشگري مذهبي در ايران و در نزد شيعيان جهان تبديل كرده و سالانه ميليون¬ها زائر را به سمت خود مي¬كشاند. خيابان شيرازي از محورهاي اصلي منتهي به حرم مطهر رضوي بوده و به عنوان آستانه¬ ورود به حرم مطهر از پرمخاطب¬ترين و پرترددترين محورهاست. لذا انتظار مي¬رود اين محور بتوانند فضاي زيست و فعاليت مطلوب براي زائران را به گونه¬اي فراهم آورند كه در مجموع ملبس به معنويت، آگاهي، تذكر و حضور قلب بوده و از غفلت¬زايي و سرگرم¬كنندگي بري باشند. اما روند توسعه اين محدوده در سال¬هاي اخير نشان داده كه تامين نيازهاي مادي و بهره¬وري اقتصادي از اولويت بالاتري نسبت به موضوعات كيفي و معنوي (مانند روحيه و حالات دروني زائر) در نزد طراحان و برنامه¬ريزان شهري برخوردار بوده است. اين امر با روحيه معنوي فضا متناسب نبوده و زائر را از هدف اصلي زيارت كه همانا احساس حضور در برابر امام و برقراري ارتباط قلبي با اين منبع مقدس است دور مي¬نمايد. لذا اين پژوهش در پي دستيابي به راهكارهايي در جهت تقويت بار معنوي فضا به منظور تاثيرگذاري مثبت بر حالات، اعمال و رفتار زائر در خيابان شيرازي است به طوريكه زائر با عبور از اين محور آمادگي لازم را براي حضور در برابر اين منبع مقدس را كسب نمايد. در اين پژوهش براي دستيابي به اين مهم، با بهره¬گيري از روش توصيفي- تحليلي ابتدا رابطه انسان و محيط تبيين و چگونگي تاثير معاني محيطي بر رفتار مشخص شده است. نتيجه حاصله مبني بر اين است كه معاني قابل طبقه بندي در دو دسته عيني (موجود در محيط) و معاني ذهني (معاني تداعي شده در جريان ذهني) بوده و هرچه معاني موجود در محيط، معاني ذهني بيشتري را تداعي كند امكان بروز رفتارهاي متناسب در فضا افزايش خواهند داد. به منظور بسط اين نتيجه در فضاي مذهبي، معاني فضاهاي مذهبي شامل "طهارت"، "آرامش"، "معنويت"، "هدايت"، " تواضع" و "تسبيح" شناسايي شده و با تفحصص در آداب زيارت به عنوان رفتارهاي مطلوب توصيه شده در فضاهاي مذهبي هنجارها و كيفيت فضايي مناسب استخراج گرديده¬اند. در گام بعدي نمونه مورد مطالعه خيابان شيرازي مشهد بر حسب هنجارهاي بدست آمده تحليل‬ و ميزان تداعي هر يك از هنجارها در ذهن زائرين با استفاده از روش كمي افتراق معنايي ارزيابي شده است. در نهايت محدوده مورد مطالعه در قالب سه سكانس با نام¬هاي "طلب"، "معرفت" و"وصل" به گونه¬اي طراحي شده¬اند كه بتواند با تداعي معاني مترتب بر فضاي مذهبي در ذهن زائر، بروز رفتارها و آداب زيارتي را تسهيل بخشند و زائر را آرام آرام و مرحله به مرحله براي رسيدن به حرم مطهر آماده كنند. واژه‌هاي كليدي: معنا، رفتار، فضاي مذهبي، زيارت، آداب زيارت، خيابان شيرازي مشهد.

189047

دانشگاه علم و صنعت ايران

طراحي شهري

دكتر عبدالهادي دانشپور