: ارزيابي برخي شاخص‌هاي ساختماني خاك و فرسايش بين¬شياري در كاربري‌هاي مختلف جنگل و مرتع

دانشگاه ولي عصر(عج)رفسنجان

دكتري

فرسايش بين‌شياري يكي از انواع مهم فرسايش است كه عوامل مختلفي از قبيل نوع خاك، كميت و شدت بارندگي و روان‌آب بر روند و مقدار آن نقش دارند. اين مطالعه با هدف تعيين حساسيت خاك تحت چهار كاربري اراضي مختلف اطراف شهرستان جيرفت به فرسايش بين¬شياري، به روش¬هاي مختلف از جمله به‌وسيله شبيه‌سازي باران و هم توسط تعيين تعدادي از شاخص‌هاي پايداري خاكدانه، انجام شد. كاربري‌هاي مورد بررسي شامل مرتع دست‌خورده، مرتع دست‌نخورده، جنگل حفاظت‌شده و جنگل مصنوعي بودند. به‌منظور اندازه‌گيري فرسايش بين¬شياري باراني با شدت 60 ميلي¬متر بر ساعت توسط دستگاه شبيه‌ساز باران مدل كامفورست ايجاد شد. از مجاورت نقاطي كه شبيه‌سازي باران انجام شده بود، نمونه‌هاي دست‌خورده و دست‌نخورده خاك برداشته شد. سپس برخي خصوصيات فيزيكي و شيميايي خاك و تعدادي از شاخص‌هاي پايداري خاكدانه مانند مقاومت كششي خاكدانه، ماده آلي فعال، رس قابل پراكنش، منحني مشخصه پرانرژي، بعد فراكتال و ميانگين وزني قطر خاكدانه اندازه‌گيري شدند. در نهايت با استفاده از شبكه عصبي مصنوعي و از بين 11 ويژگي خاك، عواملي كه بيشترين تأثير را بر فرسايش بين-شياري داشتند، مشخص شدند. به‌منظور تعيين اهميت متغيرهاي ورودي، آناليز حساسيت به روش هيل انجام شد. نتايج نشان داد كه مرتع دست‌نخورده با دارا بودن بيشترين مقدار ماده آلي، رس، مقاومت كششي و كمترين مقدار چگالي ظاهري، درصد شن و بعد فراكتال، بيشترين خاكدانه¬سازي را داشت. اما جنگل حفاظت‌شده با داشتن بيشترين مقدار شن، چگالي ظاهري، بعد فراكتال خاكدانه و كمترين مقدار رس، ماده آلي و ميانگين وزني قطر خاكدانه از كمترين خاكدانه¬سازي برخوردار بود. نتايج نشان داد كه در مرتع دست‌نخورده با وجود خاكدانه¬سازي بيشتر، فرسايش زياد و در جنگل حفاظت‌شده با داشتن خاكدانه¬سازي كم، مقدار فرسايش و رسوب كم بود. پس از بررسي نتايج مدل‌سازي و آناليز حساسيت مشخص شد كه ويژگي‌هاي رس، سيلت، شن، انحراف معيار هندسي و ميانگين هندسي قطر ذرات، نقش مهم¬تري در فرسايش بين¬شياري داشتند؛ به اين معني كه وضعيت فرسايش در كاربري‌هاي مورد مطالعه از درصد اجزاي خاك و توزيع اندازه ذرات آن تأثير پذيرفته است. بنابراين مي¬توان علت مشاهده كمترين مقدار فرسايش در جنگل مصنوعي و جنگل حفاظت‌شده و كمترين غلظت رسوب در جنگل مصنوعي را به توزيع اندازه ذرات و درصد هر كدام از اجزاي آن¬ها مربوط دانست. جنگل حفاظت‌شده و مصنوعي به‌دليل فراواني ذرات سنگين شن، مقاومت بيشتري به آبشويي و فرسايش نشان دادند. علاوه بر اين، مشاهده بيشترين مقدار شاخص‌هاي منحني مشخصه پرانرژي در جنگل حفاظت‌شده به¬خاطر خاكدانه¬هاي بيشتر در اين كاربري نيست، بلكه به‌دليل وجود مقادير زياد شن و سنگريزه در آن است. بنابراين مي¬توان نتيجه گرفت كه در اين مطالعه در تعيين شاخص‌هاي منحني مشخصه پرانرژي و هم¬چنين فرسايش بين¬شياري

176509

دانشگاه وليعصر رفسنجان

عيسي اسفنديارپور -علي اصغر بسالت پور

خاك

حسين شيراني